Bu günlərdə dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edən məsələlərdən biri də Fələstinlə bağlıdır. İndi Fələstini müstəqil ölkə kimi tanımaq istəyən Qərb dövlətlərinin sayı artır.
Elə bu fonda Britaniyanın baş naziri Kir Starmer bəyan edib ki, İsrail Qəzzada atəşkəs və müstəqil Fələstin dövləti perspektivinə qayıtmaq istəyi də daxil bir sıra şərtlərə əməl etməsə, London sentyabrda Fələstin dövlətini tanıyacaq.
İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu artıq britaniyalı həmkarının bəyanatına kəskin reaksiya verib və bildirib ki, Londonun qərarı yalnız HƏMAS-ın “dəhşətli terrorizmini” təşviq edir. Bəs Fələstin dövlətinin tanınması nə deməkdir və bu nəyi dəyişəcək? Ekspertlər bəzən yarızarafat qeyd edir ki, Fələstin eyni zamanda mövcud olan və olmayan bir dövlətdir. Məsələ ilə bağlı BBC yazır ki, xaricdəki diplomatik nümayəndəlikləri və Olimpiya Oyunları da daxil beynəlxalq idman yarışlarında iştirak edən komandaları ilə Fələstin yüksək beynəlxalq səviyyədə tanınır. Lakin Fələstinin İsraillə davam edən münaqişəsi səbəbindən onun beynəlxalq səviyyədə razılaşdırılmış sərhədləri, paytaxtı və ordusu yoxdur. İsrailin İordan çayının qərb sahilini işğal etməsi səbəbindən 1990-cı illərin Oslo razılaşmasından sonra yaradılmış Fələstin Muxtariyyəti ərazisinə və əhalisinə tam nəzarət etmir. İsrailin işğalı altında olan Qəzza, faktiki olaraq, müharibə vəziyyətindədir. Onun “kvazidövlət” statusunu nəzərə alsaq, Fələstin dövlətinin tanınması istər-istəməz bir qədər simvolik xarakter daşıyır. Bu, güclü mənəvi və siyasi bəyanatı təmsil edəcək, amma az şeyi dəyişəcək. Və buna baxmayaraq, bu halda belə bir simvolik qərar çox əhəmiyyətlidir. Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Devid Lemmi bu günlərdə BMT-dəki çıxışında qeyd etdiyi kimi, ölkəsi iki dövlət həllini dəstəkləmək üçün xüsusi məsuliyyət daşıyır. O, daha sonra sələfi Artur Balfur tərəfindən imzalanmış 1917-ci il Balfur Bəyannaməsinə istinad edib. Bu bəyannamədə Britaniya ilk dəfə olaraq “Fələstində yəhudi xalqı üçün milli evin yaradılması” ideyasını dəstəkləmişdi. Bununla belə, Lemminin qeyd etdiyi kimi, sənəddə Fələstindəki qeyri-yəhudi icmalarının mülki və dini hüquqlarına xələl gətirə biləcək hər hansı hərəkətə yol verilməməsi barədə təntənəli vəd də var. İsrail tərəfdarları tez-tez qeyd edirlər ki, lord Balfur birbaşa fələstinliləri qeyd etməyib və ya onların milli hüquqları haqqında heç nə deməyib. Bununla belə, Britaniyanın 1922-ci ildən 1948-ci ilə qədər Millətlər Liqasının mandatı altında idarə etdiyi, əvvəllər Fələstin kimi tanınan ərazi uzun müddətdir ki, həll olunmamış beynəlxalq problem sayılır. İsrailin Müstəqillik Bəyannaməsi 1948-ci il mayın 14-də elan edilib. Müstəqil Fələstin dövləti yaratmaq cəhdləri müxtəlif səbəblərdən uğursuzluğa düçar olub. Lemminin qeyd etdiyi kimi, siyasətçilər iki xalq üçün iki dövlət sözlərini deməyə alışıblar. Bu ifadə Şərqi Qüds və Qəzza zolağı da daxil olmaqla İordan çayının qərb sahilində İsrailin yanında Fələstin dövlətinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Özü də bu, 1967-ci il Ərəb-İsrail müharibəsindən əvvəl mövcud olan sərhədlərə geniş şəkildə uyğundur. Bununla belə, iki müstəqil dövlət yaratmaq üçün beynəlxalq səylər uğursuzluğa düçar olub və İsrailin beynəlxalq hüquqa görə İordan çayının qərb sahilinin çox hissəsində qeyri-qanuni yerləşməsi bu konsepsiyanı mahiyyətcə boş bir şüara çevirib.
Hazırda Fələstin dövləti BMT-yə üzv olan 193 ölkədən 147-si tərəfindən tanınır.
BMT-də o, daimi müşahidəçi dövlət statusuna malikdir ki, bu da ona təşkilatın işində iştirak etməyə icazə verir, lakin qərarların qəbulunda səsvermə hüququ vermir.
Nəzərə alsaq ki, Fransa da yaxın həftələrdə Fələstini tanımağa söz verib və əgər Böyük Britaniya da bu qərarı versə, Fələstin BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən dördünün dəstəyini qazanacaq. Onlardan digər ikisi Çin və Rusiyadır. Bu, İsrailin indiyədək ən güclü müttəfiqi olan ABŞ-ı azlıqda qoyacaq. Vaşinqton 1990-cı illərin ortalarında Mahmud Abbasın rəhbərlik etdiyi Fələstin Muxtariyyətini tanısa da, onu heç vaxt dövlət kimi tanımayıb. Bir neçə ABŞ prezidenti ərəb-İsrail münaqişəsinin bir mərhələsində müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılmasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Lakin Donald Tramp onlardan biri deyil. Onun iki prezidentlik müddəti ərzində ABŞ-ın xarici siyasəti İsraili dəstəkləməyi öz üzərinə götürüb. İsrailin ən yaxın və ən güclü müttəfiqinin dəstəyi olmadan “iki xalq üçün iki dövlət”in yekun həllinə aparan sülh prosesini təsəvvür etmək mümkün deyil. Britaniya hökumətləri də Fələstin dövlətinin tanınması haqqında danışıblar, ancaq sülh prosesinin bir hissəsi kimi, ideal olaraq, digər Qərb müttəfiqləri ilə birlikdə və həlledici anda. Britaniya hökuməti hesab edirdi ki, bunu, sadəcə, bir jest kimi etmək səhv olardı. Belə bir qərar yalnız zahiri təsəlli verir, lakin işlərin vəziyyətinə heç bir real təsir göstərə bilməz. Lakin son hadisələr hökumətə açıq şəkildə seçim qoymadı. Qəzzada davam edən aclıq, İsrailin hərbi kampaniyasından artan narazılıq və Britaniya ictimai rəyində əhəmiyyətli dəyişikliklərin görüntüləri hökumətin mövqeyinə təsir edib. Millət vəkillərindən və hətta kabinetin ön kürsüsündən tələblər səslənir. Keçən həftə Lemmi Britaniyanın Fələstin dövlətini niyə hələ də tanımaması ilə bağlı İcmalar Palatasında müzakirələr aparıb. Səhiyyə naziri Ves Stritinq hökuməti Fələstini tanınması lazım olan bir dövlət olduğu halda tanımağa çağırarkən bir çox deputatın fikirlərini ifadə edib. Britaniya, sadəcə olaraq, Fransa Prezidenti Emmanuel Makrondan və İrlandiya, İspaniya və Norveç hökumətlərindən nümunə götürməyib. Britaniyanın baş naziri bir şərt qoyub: İsrail hökuməti Qəzzada axan qanı dayandırmaq üçün qəti addımlar atmasa, atəşkəsə nail olmasa və İordan çayının qərb sahilindəki əraziləri işğal etməkdən çəkinməsə, Britaniya Fələstin dövlətini tanıyacaq. Başqa bir şərt İsrailin prinsipial iki dövlətli həll yoluna qayıtmaq öhdəliyini götürməsidir. Hökumət başa düşür ki, Netanyahunun növbəti altı həftə ərzində bunu etmək qabiliyyəti azdır. O, əvvəllər dəfələrlə Fələstin dövlətinin yaradılması ehtimalını istisna edib. Ona görə də Böyük Britaniya qoyulan şərtləri nəzərə alaraq, təbii ki, Fələstin dövlətini tanıyacaq. Netanyahunun barışmaz müqavimətinə baxmayaraq, Kir Starmer, çox güman ki, bunun həlledici an olduğuna ümid edir. Lakin 2025-ci ilin Böyük Britaniyası Balfur Bəyannaməsinin imzalandığı 1917-ci ilin Böyük Britaniyası deyil. Onun digər dövlətlərin qərarlarına təsir imkanları 20-ci əsrin əvvəllərində olduğundan daha məhduddur.
Ramil QULİYEV
