İran prezidenti Məsud Pezeşkianın Azərbaycan türkcəsində şeir oxuyarkən iradla qarşılaşması, eləcə də İranın ali dini lideri Seyid Əli Xamneyinin “Azərbaycan və Təbrizin gənclərinə” xitabən verdiyi mesajlar son vaxtlar xüsusi diqqət mərkəzində yer almaqdadır.
Xatırladaq ki, Pezeşkian fevralın 16-da Təbriz Mədəniyyət Həftəsi mərasimlərinin qapanış tədbirində türkcə şeir oxuyarkən iradla qarşılaşmışdı. Pezeşkian ona verilən bir qeydi oxuduqdan sonra gülümsəyərək demişdi: “Problem deyil, iki dənə türkcə şeir oxumaq problem yaratmaz ki!”.
Bu hadisədən bir gün sonra İranın ali dini lideri Seyid Əli Xamneyinin də bir tədbirdə Azərbaycan və Təbriz barəsində sözləri İran agentlikləri tərəfindən yayıldı. Burada o qeyd edirdi: “Bizim Təbrizin gənci bu gün bölgənin durumunu görür və bilir. Dostu-düşməni seçir. O tərəfdən bir nəfərin gurultu və bu tərəfdən birinin ulamaları qarşısında qorxu və passivlik hiss etmir Azərbaycanın və Təbrizin gənci”. Xameneyi sohbətlərində həmçinin Birinci Dünya müharibəsi dövründə Təbriz əhalisinin rus çar qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərdiyini bildirib. Pezeşkian türkcə şeir oxuyarkən yaşanan hadisə İran Azərbaycanı, eləcə də Türkiyə və Azərbaycan Respublikasında geniş şəkildə yayıldı, ancaq, ali dini liderin sözləri daha az gündəmdə oldu. Güney Azərbaycandan olan siyasi fəal Məcid Araz bildirir ki, İslam Respublikası hakimiyyəti daxilində türk məsələsi ilə bağlı dərin fikir ayrılıqları mövcuddur: “Son günlərdə yaşanan olaylarda öncə birisi gəlir prezidentə, Pezeşkiana Təbriz Kültür Həftəsində danışarkən xəbərdarlıq edir. Ondan sonra Xameneyi çıxır Azərbaycan Cümhuriyyəti və Türkiyəyə qarşı nəzakətsiz ifadələr işlədir; nərə çəkənlər və ulayanlar filan. Amma, az müddət sonra görürük ki, Pezeşkian Azərbaycanın baş naziri Əli Əsədov və Azərbaycan heyəti ilə olan görüşündə türkcə xoş gəldin deməsi və salamlaşması tam şəkildə yayılır. Daha sonra Pezeşkian yenə bir danışığında bir türkcə məsəl deyir və tam deyir”. Araz bu kimi hadisələri İran hakimiyyəti daxilində türk məsələsi ilə bağlı dərin bir görüş ayrılığının əlamətləri kimi dəyərləndirib: “Ümumi mənzərəyə baxdığımız zaman, mən belə anlayıram ki, İran rejiminin içərisində türk məsələsi haqqında dərin bir görüş ayrılığı var. Məsələn, Pezeşkianın öz çərçivəsində və rejim çərçivəsində türk kimliyinə olan marağı və əlaqəsi yeni bir şey deyil. Bu, prezident olmasından çox daha öncəsində də bu adamın danışıqlarından bilinirdi və əsasən o tərəfi ilə də prezidentliyə gətirildi. Ondan sonra da bu mövqeyini davam etdirdi.... bir tərəfdən də biriləri gəlir ona xəbərdarlıq edir. Təbrizn də cümə imamı Xameneyinin sözlərinin davamında deyir ki, biz bu ulayanların səsini kəsəcəyik”. Məcid Araz İslam Respublikasının bir çox sahədə ziddiyyətlər ilə qarşı-qarşıya olduğunu önə çəkib: “Rejim həqiqətən ziddiyyətlər ilə qarşı-qarşıyadır. Bir çox cəhətdən, siyasi, iqtisadi və beynəlxalq əlaqələr cəhətindən. O ziddiyyətlərdən elə biri də türk məsələsi ilə bağlıdır. Türk məsələsi ilə bağlı dərin bir qayğı var, dərin bir görüş ayrılığı var. Bir qanad deyir ki, biz türklərlə bir şəkildə keçinməliyik, yanımızda tutmalıyıq, gərək olsa imtiyaz verməliyik, olsun, Pezeşkian çıxsın şeirini oxusun, bir şey olmaz. Qarşı tərəf deyir ki, yox biz bunlara imtiyaz verdikcə bunlar daha çox imtiyaz almağa başlayacaq”.
Bunlar fonunda Urmiyədə fəaliyyət göstərən “Yaz” nəşriyyatının rəhbəri, yazıçı və şair Bəhram Əsədi İran Mədəniyyət və İrşad Nazirliyinin ədəbiyyat sahəsində tətbiq etdiyi yeni senzura qaydaları barədə açıqlama verib. O bildirib ki, son dövrlərdə bəzi şeirlərin misraları senzura edilib. Onun sözlərinə görə, hətta İran kimliyinə vurğu ilə başlayan şeirlər belə, “Azərbaycan” və “türk” kimliyinə işarə etdiyinə görə məhdudlaşdırılıb və silinməsi tələb olunub. Bəhram Əsədi konkret nümunələr göstərərək vurğulayıb ki, bir şeir kitabında “Anam yurdu azərbaycanlıyam mən” və “Şərafət elçisi türk millətiymiş” misralarının çıxarılması nazirlik tərəfindən tələb edilib. O, bu yanaşmaya münasibət bildirərək, Təbriz Mədəniyyət Həftəsinin bağlanış mərasimində Məsud Pezeşkian çıxışı zamanı “Heydər Babaya Salam” şeirindən bir neçə misra səsləndirməsindən sonra çıxışının yarımçıq dayandırılmasını xatırladıb. Əsədi bu məhdudiyyətləri sərt tənqid edərək, “bu halda hökumətdən dil haqları ilə bağlı hansı tələbi irəli sürmək mümkündür?” sualını irəli sürüb. Son zamanlarda Güney Azərbaycanda nəşr üçün lisenziya almaq məqsədilə İran Mədəniyyət və İrşad Nazirliyinə təqdim olunan kitablara tətbiq edilən senzura yazıçılar, şairlər və mədəniyyət fəalları tərəfindən dəfələrlə tənqid edilib. Bu arada İran mediası parlamentin açıq iclasında ölkə məktəblərində etnik dillərin ədəbiyyatının tədrisinə dair qanun layihəsinin müzakirə edildiyini bildirib. İlk dəfədir ki, məktəblərdə qeyri-fars dillərin ədəbiyyatının tədrisi məsələsi parlamentin açıq iclasında müzakirə olunur. Daha əvvəl bu mövzuda bir neçə dəfə layihələr hazırlanaraq Təhsil Komissiyasında təsdiqlənsə də, heç vaxt parlamentin açıq iclasına çıxarılmamışdı. İranın rəsmi dövlət xəbər agentliyi bu mövzunun ölkənin konstitusiyasının 15-ci maddəsi çərçivəsində müzakirəyə çıxarıldığını qeyd edib. Həmin maddəyə əsasən, yerli və etnik dillərdən mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində və onların ədəbiyyatının məktəblərdə tədrisində istifadə olunması fars dili ilə yanaşı azaddır. Lakin bu maddənin birinci hissəsində ölkənin rəsmi və ortaq dilinin fars dili olduğu vurğulanır. Maddə qeyri-fars dillərində təhsili deyil, yalnız onların ədəbiyyatının tədrisini mümkün sayır. Halbuki, İran Azərbaycanından olan siyasi fəallar ana dilində təhsil hüququnu tələb edir. Bu, bütün fənlərin məktəblərdə ana dilində tədrisini təmin etməyi nəzərdə tutur, eyni zamanda fars dili ortaq dil kimi öyrədilə bilər. Buna baxmayaraq, parlamentdə müzakirəyə çıxarılan bu layihə yalnız etniklərin ədəbiyyatının tədrisi ilə məhdudlaşır.
Samirə SƏFƏROVA
