Regional nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması Cənubi Qafqazın sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsində böyük rol oynaya bilər. Bu fikirləri özbək iqtisadçı Uluqbek Kamaletdinov səsləndirib. Onun fikrincə, bu, ilk növbədə, çatdırılma müddətini və daşınma xərclərini azaltmağa imkan verəcək:
“Bu da məhsulların rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına və beynəlxalq ticarətin inkişafına, həmçinin xarici investisiyaların cəlb olunmasına kömək edəcək”.
Ekspert vurğulayıb ki, bu məsələdə Zəngəzur dəhlizi mühüm rol oynayacaq: “Zəngəzur dəhlizinin strateji əhəmiyyəti onun regionda nəqliyyat infrastrukturunun, ticarət və iqtisadiyyatın inkişafı üçün potensialı ilə bağlıdır. Bu, Avropa, Hindistan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında məhsul və xidmətlərin tranziti üçün əlavə imkanlar yaradacaq”. U.Kamaletdinov bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi Azərbaycandan neft, təbii qaz və elektrik enerjisinin nəqli üçün istifadə oluna bilər və bu da enerji marşrutlarının şaxələndirilməsinə və regionun enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasına töhfə verəcək: "Şübhəsiz ki, bu dəhliz Ermənistan və Azərbaycan arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və onların dinc yanaşı yaşaması üçün körpü ola bilər. Əlbəttə ki, bu layihənin həyata keçirilməsi ilk növbədə sülh sazişinin imzalanmasından və iki ölkə arasında etimadın yaranmasından asılıdır”. Hazırda dəhlizin açılmasına əngəl yaradan əsas tərəf Ermənistandır. Amma rusiyalı tarixçi, ermənipərəst ekspert Modest Kolerov etiraf edir ki, İrəvanın müqaviməti əbəsdir: “Azərbaycanın istəyi Zəngəzur dəhlizinin açılamasıdır. “Zəngəzurun anşlüsü (birləşdirmə - Almaniyanın Avstriyanı özünə birləşdirmə siyasəti) müxtəlif cür ola bilər. Son hadisələrə qədər Zəngəzurun əhalisi 43 mindən 7 minə qədər azalmışdı. İndi orda Qarabağdan köçənlərdən bəzilərini yerləşdiriblər. Amma onlar müxtəlif yerlərdə məskunlaşacaqlar, ona görə də region əhali azalması təhlükəsi ilə üz-üzədir”. Kolerovin sözlərinə görə, məhz depopulyasiya anşlüsün metodu ola bilər. Bakının Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında İran vasitəsilə də əlaqə yaratmaq bəyanatlarına gəlincə, tarixçinin fikrincə, bu əlaqə artıq qurulur: “Məsələ Zəngəzurun rəsmi statusundan asılı olmayaraq, ona nəzarətdən gedir. İrandan keçən dəhliz istənilən halda tikiləcək, lakin bu, texniki xarakter daşıyacaq. Bakı və Ankara məhz Zəngəzurdan birbaşa marşrut çəkməyə çalışacaq”. Onun fikrincə, əhəmiyyətinə baxmayaraq, anklavlar hələ də kiçik, prinsipsiz, texniki məsələdir və heç kim onlarla bazarlıq etməyəcək: “Ermənistan indi onunla sövdələşmə etmək vəziyyətində deyil. İrəvanla heç kim bazarlıq etməyəcək”.
Azərbaycan belə hesab edir ki, Ermənistan Azərbaycana onun əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında Zəngəzur dəhlizi ilə maneəsiz nəqliyyat hərəkətini təmin etmək üçün etibarlı təminat verməlidir. Azərbaycan prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Elçin Əmirbəyov bu xüsusda bildirir: “Zəngəzur dəhlizinə gəlincə, ermənilər bu dəhlizlə bağlı düşüncələrimizi yanlış yəqin ki, səhv anlayıblar. Çünki Azərbaycan tərəfi bu ərazilərə iddia etmir və oranı Ermənistanın suveren ərazisi kimi tanıyır”. E.Əmirbəyov qeyd edib ki, onların dəhlizin təhlükəsizliyini necə təmin edəcəkləri başqa məsələdir: “Bu ayrı məsələdir, çünki üçtərəfli atəşkəs bəyanatına uyğun olaraq, hərəkətin təhlükəsizliyini Rusiya sərhədçiləri təmin edəcəklər. İndi belə görünür ki, Ermənistan bu öhdəliyi yenidən nəzərdən keçirir, çünki ruslara tapşırılan bu rol artıq onları qane etmir”. Elə bu fonda qeyd edək ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Avropa Parlamentinə çıxışı zamanı Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı əvvəlki mövqeyindən fərqlənən fikirlər səsləndirib: “Ermənistan Mehri dəmir yolunu bərpa etməyə, magistral yol çəkməyə, prosedurları sadələşdirməyə, təhlükəsizliyi təmin etməyə hazırdır, lakin ekstraterritorial dəhliz vermək niyyətində deyil”. Belə görünür, Paşinyan Ermənistanın növbəti dəfə regionda gerçəkləşdirilən mühüm beynəlxalq layihədən kənarda qalacağını anlayıb. Onun yeni fikirləri Zəngəzur dəhlizinin o qədər də uzaq olmayan perspektivdə işə düşəcəyinə şübhə yeri qoymur. Elə prezident İlham Əliyev də Füzulidə çıxışında buna əmin olduğunu vurğulayıb: “Zəngəzura da, əlbəttə ki, qayıdacağıq, amma sülh yolu ilə. Mən demişəm, məni bəziləri ittiham etməyə çalışırlar, mən dedim ki, biz oraya tanklarla yox, minik maşınları ilə qayıdacağıq”. Əvvəlki kimi İran bu dəhlizin açılmasına əngəl olmağa can atır. İranlı politoloq Puya Hüseyni bunu belə izah edir ki, Zəngəzur dəhlizi açılarsa, İran türk dünyasının ortasında qalacaq: “Zəngəzur dəhlizi reallaşsa, İran bundan zərər görəcək. İran Avropa və Ermənistandan keçən Rusiya yolunu itirəcək, türk dünyasının əhatəsində qalacaq. Ona görə də İran bunu istəmir”. Hüseyni Azərbaycanın bu və digər məsələlərdə Türkiyə, İsrail və Böyük Britaniya, eləcə də adlarını çəkmədiyi digər supergüclər tərəfindən dəstəkləndiyini söyləyib: “Azərbaycan təkbaşına hərəkət etmir. Azərbaycan onun arxasında duran supergüclərlə əməkdaşlıq edir”. İran hakimiyyətinin Zəngəzur dəhlizinin açılmasına qarşı çıxması bu rejimin sülh və sabitliyi özünə təhlükə hesab etdiyini açıq-aşkar göstərir. Ona görə ki, sülh, sabitlik və rifahın hakim olması xalqların İran ayətullahlarının siyasi-ideoloji təbliğatının təsirinə düşməməsinə səbəb olacaq. Bu isə İranda qan, qırğın və qeyri-humanist ideologiya üzərində qurulan sistemin çökməsi ilə nəticələnə bilər. İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasının bölgə ölkələri və xalqları üçün sülhün və rifahın təmin olunması istiqamətindəki əhəmiyyətini yaxşı bilir. Ancaq görünür, Tehran rəsmilərini məhz bölgə xalqlarının firavanlığı və iqtisadi rifahı narahat edir. Çünki bu, İran rejiminin çürüklüyünü ortaya çıxaracaq.
Samirə SƏFƏROVA
