Cənubi Qafqazda mövcud vəziyyətin təhlili bir daha göstərir ki, burada Ermənstanın gələcəyi Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərdən asılı olacaq. Artıq bu xüsusda Ermənistanın özündə də etiraflar artır. Hesab edilir ki, Ermənistanın inkişafından tutmuş təhlükəsizliyinə qədər əsas rol oynayan həlledici ölkələr məhz Azərbaycan və Türkiyə olacaq.
Erməni ekspert Martin Çermakyan vurğulayır ki, Rusiyadan artıq ölkəsinə fayda yoxdur: “Rusiya Federasiyasına ermənilərsiz Ermənistan lazımdır” siyasəti dəyişməyib. Rusiya ardıcıl olaraq Ermənistanın maraqlarına xəyanət edib. Son 25 ildə Rusiya Federasiyasının Ermənistana təsiri son dərəcə mənfi olub. Rusiyanın Ermənistandan şikayət etməyə əsası yoxdur, çünki əsas pozucu özü idi”. Çermakyan bildirib ki, heç vaxt Ermənistan hökumətinin vektorunun dəyişdirilməsi ritorikasını ciddi qəbul etməyib: “Ermənistan vektorun dəyişdirilməsi ilə bağlı heç bir praktiki göstəriş verməyib. Ermənistan-Rusiya münasibətləri bir-biri ilə yola getməyən ər-arvad münasibətlərinə bənzəyir. Vektoru dəyişmək nə deməkdir? Ermənistan çoxvektorlu siyasət apara bilər. Mövcud təhlükəsizlik boşluğu Rusiya Federasiyası tərəfindən doldurula bilməz. Rusiyanı düşmən elan etməyə “iştaham” yoxdur. Rəqiblərimizin siyahısına daha bir rəqib əlavə etmək Ermənistanın xeyrinə deyil. Biz Ermənistana açıq-aşkar düşmən münasibət bəsləyən Rusiya Federasiyasının dostu ola bilmərik. Rusiyanın anti-erməni ritorikası Ermənistanın postsovet məkanında zəif halqa olması ilə bağlıdır”. Bu durumda erməni siyasi ekspert Artur Xaçikyan qeyd edir ki, artıq Ermənistanın mövcudluğu sual altına düşməkdədir: “Hökumət ərazi bütövlüyümüzün, müstəqilliyimizin, dövlətçiliyimizin qorunub-saxlanmasından danışır. Amma buna baxmayaraq, tezliklə Ermənistanın cənubunu, Zəngəzuru itirə bilərik, Ermənistanın qalan hissəsi də, qismət olsa, başqa dövlətin, məsələn, Rusiyanın və ya Türkiyənin tərkibinə keçəcək”. Xaçikyan bildirib ki, ölkəsi təhlükə qarşısındadır: “Bir qrup adam nə deyirsə, ertəsi gün tam əksi olur. Görünür, bu adamlar nə danışdıqlarını başa düşmürlər. Ərazi bütövlüyü güclü dövlətə malik olmaqla təmin edilir. Bura güclü ordu, iqtisadiyyat, texnologiya, təbii ki, müttəfiqlər aiddir. Amma Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi Ermənistan bütün bu sahələrdə uğursuz oldu, heç nə edə bilmədi. Hətta onların fəxr etdikləri iqtisadi artım daha çox Ukraynadakı müharibə və müharibədən gizlənənlərin Ermənistana gəlişi ilə izah olunur. Deyəsən, Ermənistanda elə bir təriqət var ki, insanlar nə dediklərini anlamadan sadəcə olaraq öz sekta rəhbərinin sözlərini təkrarlayır. Bu, qəribə vəziyyətdir, mən heç bir ölkədə belə bir şey görməmişəm”. Artur Xaçikyan daha sonra bildirib ki, beynəlxalq ictimaiyyət yalnız təmkinli olmağa və hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağırır: “2020-ci ildə məğlub olduğumuz müharibədən sonra heç nə edilmədi, yalnız elanlar verildi. Hətta Qarabağı boşaltdıq, dəhşətli günlər yaşadıq, erməni xalqının ruhu əldən getdi. Tariximizin son yüz ilində belə faciə yaşamamışdıq. Erməni diasporu aciz qaldı, Azərbaycana qarşı sanksiyaların tətbiqində son dərəcə aciz duruma düşdü. Baxın, bütün dünya ermənilərin xəritədən sakitcə silinməsini laqeydliklə izləyir. Amma təbii ki, dünyanı ittiham etməzdən əvvəl özümüzə sual verməliyik ki, biz buna necə dözürük, necə olur ki, bir qrup adam bizi yeni faciələrə sürükləməkdə davam edir? Hər gün yeni faciə ilə üzləşirik və biz buna dözürük. Deyəsən, Ermənistanda hansısa sekta fəaliyyət göstərir və bizi məhvə aparır”.
Onun yanaşması ilə erməni politoloq Argişti Kiviryan da razılaşır. Amma etiraf edir ki, gələcəkdə Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin düzəlməsi ölkənin çıxış yolu ola bilər: “Çox sərt, lakin olduqca sadə bir şeyi izah edim. Biz coğrafiyanı dəyişə bilmərik və bu vəziyyətdə ən azı Azərbaycan-Türkiyə ittifaqı ilə əhatə olunmuşuq, türklər İran və Gürcüstanın bizimlə həmsərhəd hissələrində yaşayırlar və bu mənada coğrafiya çox tez dəyişə bilər. İndi bu vəziyyətdə biz ya onlardan güclü olmalıyıq və hər bir məntiqli insanın başa düşdüyü kimi, bu, yaxın 50 ildə ən sürətli inkişaf şəraitində belə təmin oluna bilməz, ya da müstəqil dövlətimiz olmamalıdır. Yəni bizi öz ərazisi və vətəndaşları kimi qoruyacaq hansısa dövlətə qoşulmalı və ya hər cür siyasi bacarıq modelindən istifadə edərək bu iki böyük qonşu ilə münasibətləri tənzimləməyə çalışmalıyıq. Ermənilərin öz dövlətinə sahib olmaq hüququna malik olduğuna inandığım üçün sonuncu variant mənim üçün məqbuldur. Və bu halda mən həmin Nikolu bu ölkələrlə münasibətləri tənzimləməyə çalışdığına görə qınamıram, amma o bunu həvəskar kimi edir və danışıqlar masası arxasında Ermənistanın mövqeyini zəiflədir. Əks halda, hər bir düşünən insan başa düşür ki, əgər müstəqilliyini qoruyub saxlamaq istəyirsənsə, sənin başqa seçimin yoxdur. Sənin əvəzinə bu dövlətlərə qarşı vuruşacaq müttəfiqlər axtarmağı unut, onların heç biri bunu etməyəcək, sadəcə olaraq, bunu istisna et və erməni xalqının son 150 ildə yaşadığı o nağıllara inanma”. Ermənistanın can verən iqtisadiyyatını dirçəltmək, regiondakı qlobal layihələrə qoşulmaq üçün atacağı yeganə düzgün addım Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaq, kommunikasiya xətlərini açmaqdır. Bu, ilk növbədə Ermənistana lazımdır. Azərbaycan və Türkiyənin alternativləri var və istənilən anda bu layihələri Ermənistansız da reallaşdıra bilərlər. Türkiyə və Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmadan Ermənistanın gələcəyi yoxdur.
Tahir TAĞIYEV
