Antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağda ermənilərin nəzarətində olan ərazilər yenidən Azərbaycanın suverenliyi altına qayıdıb. Bu fonda Azərbaycan Qarabağ ermənilərinin reinterasiyası istiqamətində artıq əməli addımlar atır. ABŞ-da qərargahlanan Xarici Siyasət Araşdırma İnstitutunun Avrasiya Proqramının Avrasiya Araşdırmaları şöbəsinin rəhbəri Robert Hamilton bütün bunların mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayır.
Özünü “Dağlıq Qarabağ Respublikası “adlandıran qurumun 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxılmasına toxunan amerikalı ekspert bildirir: “Məncə bu, münaqişəyə son qoyur. Münaqişə Azərbaycanın hərbi qələbəsi ilə başa çatdı. Bu münaqişənin əvvəli 1988-ci ilə qədər gedib çıxır. 1988-1994-cü illərdəki birinci mərhələdə Ermənistan hərbi qələbə əldə etdi. Amma ən azından son 10 ildə aydın idi ki, Azərbaycanın münaqişənin nəticəsini dəyişmək üçün imkanı var idi və ya hərbi imkan toplayırdı, çünki son on-on beş ildə böyük müdafiə xərcləri edirdi. Və münaqişəni həll etmək üçün real diplomatik irəliləyiş olmadığı üçün, olduqca aydın idi ki, sabiq Sovet İttifaqının süqutundan sonra yaranan konfliktlər arasında təkrar başlama ehtimalı yüksək olan münaqişə məhz bu idi”. İndiki halda Qarabağda və ya Ermənistanla Azərbaycan sərhədində döyüşlərin yenidən başlaması ehtimalına gəlincə, ekspert bildirir: “Məncə, ikincisinin ehtimalı daha yüksəkdir və bu, daha təhlükəlidir. Ümid edirəm ki, olmaz. Bilirsiniz, Azərbaycan artıq onillərdir istədiyi şeyi əldə etdi və bu da Qarabağın Azərbaycana reinteqrasiyasıdır. Mən ümid edirəm ki, beynəlxalq sərhəddə müharibə təkrarlanmaz. Ümid edirəm ki, bununla da bitər”. Tələfatların sayı, münaqişənin səbəb olduğu itki və əzab-əziyyətləri nəzərə aldıqda, ermənilərlə azərbaycanlılar arasında yaxın gələcəkdə barışığın ola biləcəyinə dair ekspertin proqnozları belə olub: “Bu, cavab verilməsi çətin bir sualdır. Tələfatların sayı və 1988-ci ildən, Sovet hakimiyyəti zəifləməyə və ermənilərlə azərbaycanlılar arasında etnik gərginlik artmağa və ardınca zorakılıqlar olmağa başlayandan bəri bu müharibədəki vəhşilik və qəddarlığı nəzərə aldıqda, hər iki tərəfdə zorakılığa dair o qədər tarixi yaddaş var ki, zənnimcə, hər iki hökumətin xalqları arasında etnik və milli təəssübkeşliyi basdırmaq və iki xalq, iki millət, iki ölkəni barışdırmaq üçün real davamlı səy göstərməsi tələb olunacaq. Onların barışması hər ikisinin xeyrinədir. Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyədən keçən tranzit dəhliz, Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan bütöv Orta Dəhliz. Onlar barışsalar, bunun iqtisadi qazanc potensialı çox böyük olacaq. Ümid edirəm ki, bu onlara bir stimul verər. Amma bunun kimi onlarla il davam edən qanlı və qəddar müharibələrdən sonra, təəssüf ki, bu kimi iqtisadi stimullar insanları etnik və milli təəssübkeşlik, nifrət qədər motivasiya etmir”.
Vaşinqtonda mənzillənən Hadson İnstitutunun baş elmi işçisi Lyuk Koffi də“Amerikanın Səsi”nə müsahibəsində baş verənlər barədə maraqlı fikirlər səsləndirib. Ekspert qeyd edir ki, regionda vəziyyət dramatik şəkildə dəyişir: “Sentyabrın 28-də Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində yerləşən tanınmamış “Dağlıq Qarabağ respublikası”nın “prezidenti” Samvel Şahramanyan “Dağlıq Qarabağ respublikası”nın buraxılması haqqında fərman imzalayıb. Sənədə əsasən, rejimin tabeliyində olan bütün “dövlət qurumları” və “təşkilatlar” 2024-cü il yanvarın 1-dək ləğv ediləcək. Qarabağda vəziyyət strateji və hüquqi baxımdan dəyişir. Hüquqi baxımdan bu, Azərbaycanın ərazisi və Azərbaycanın suverenliyi olduğu gerçəkliyinə əsaslanır və buna hörmət edilməsi, bunun qəbul edilməsi lazımdır. İndi, bu anda biz Cənubi Qafqazda yeni bir mərhələni görməyə başlayırıq, burada Azərbaycan hökumətinin Qarabağın etnik ermənilərinin inteqrasiyası, barışığın mümkün ola bilməsi, onlara hər hansı bir Azərbaycan vətəndaşı kimi baxılacağını təmin etmə üçün çox ciddi işləməsi lazım olacaq. Bu anda bütün əlamətlər bizə onu göstərir ki, Azərbaycan hökuməti bunu etməyə hazırdır. Bunun bölgə üçün nə demək olduğu baxımından aydındır ki, Rusiya regionda nüfuzunu itirir. Rusiya bütün bu işlərdə ən çox uduzan tərəfdir. Mən deyərdim ki, eyni şey İrana da aiddir. Bunun Ermənistan üçün hansı nəticələri olacağını zaman göstərəcək. Hesab edirəm ki, erməni xalqı yeni səhifə açmaq istəyir. Onların Avro-Atlantik birliyi ilə daha yaxın əlaqələr qurmaq istədiyini düşünürəm. Lakin Rusiya bunu çox çətinləşdirəcək. Ona görə də hesab edirəm ki, hazırda Ermənistan daxilində siyasi vəziyyət çox qeyri-müəyyəndir”. Ekspertə görə, Azərbaycan regionda nə qədər şəffaflıq, monitorinq və aşkarlıq göstərə bilsə, bir o qədər yaxşıdır: “Qərbdə azərbaycanlıları dərhal “soyqırım” və digər vəhşiliklər törətməkdə ittiham edən çox sayda adam var. Lakin indi əlimizdə olan dəlillər əslində fərqli mənzərəni, fərqli bir hekayəni göstərir. Bilirsiniz ki, bu, 1990-cı illərin əvvəllərində ermənilərin azərbaycanlıları öz ərazilərindən çıxardığı vaxtdan çox fərqlidir. O zaman televiziya kameraları və videoçəkiliş aparatları çox deyildi. Hazırda hər kəsin çox yüksək keyfiyyətli kameraya malik smartfonu var. Buna görə də hər şeyi çox asanlıqla sənədləşdirmək və demək olar ki, dərhal sosial mediada paylaşmaq olar. Bu isə Azərbaycanın bu yaxınlarda azad edilmiş bu ərazilərdə davranışı və fəaliyyətinin beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində olacağı deməkdir. Mən bunun pis bir şey olduğunu düşünmürəm. Fikrimcə, bu yaxşı haldır, çünki azərbaycanlılar soyqırım və ya digər hərbi cinayətlər törətməyə çalışmadıqlarını, Qarabağın etnik ermənilərini Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya etmək istədiklərini dünyaya göstərə bilərlər. Beləliklə, mənim fikrimcə, gözləyib baxmaq lazımdır ki, nə olacaq. Amma indi çoxlarının proqnozlaşdırdığı ciddi humanitar fəlakətin şahidi deyilik. Bakı və İrəvan arasında, Türkiyə və Ermənistan arasında nə qədər tez normallaşma olsa, bu, region üçün, erməni xalqı üçün, Azərbaycan xalqı üçün bir o qədər yaxşıdır. Düşünün ki, bu davam edən münaqişə ucbatından son bir neçə onillikdə region neçə milyardlarla dollarlıq xarici investisiyadan məhrum olub. Ermənistan davam edən dondurulmuş münaqişə səbəbindən bir çox mühüm regional infrastruktur layihələri, neft və qaz kəmərləri, dəmir yollarını, digər tranzit dəhlizlərini əldən verib. İndi bizim Cənubi Qafqazda təhlükəsizliklə bağlı dinamikanın dəyişməsini görmək imkanımız var və bunun regionda siyasi-iqtisadi dəyişikliklərə gətirib çıxaracağına ümid edirik. Beləliklə, mənim Qranadadan gözləntilərim çox da böyük deyil, amma ümid edirəm ki, bu bütün tərəflər arasında münasibətlərin normallaşmasına gətirib çıxaracaq başlanğıc nöqtəsi olacaq”.
Tahir TAĞIYEV
