Ölkə daxilində etiraz aksiyalarını güc yolu ilə yatırmağa çalışan İran rejimi artıq bunun mümkünsüzlüyünü anlayır. Rejim onu da görür ki, indiki gedişlə devrilməsi də qaçılmaz olacaq. Elə bu səbəbdən etirazları yatırmaq üçün rejim bəzi addımlar atmaq qərarına gəlib. Məsələn, etirazlara səbəb olan əxlaq polisi ləğv edilib. Ölkənin baş prokuroru Məhəmməd Cəfər Montazeri faktı təsdiq edib.
Onun sözlərinə görə, əxlaq polisinin ədalətlə heç bir əlaqəsi yoxdur: “Əxlaq polisinin məhkəmə sistemi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və harada açılıbsa, orada da bağlanıb”. Xatırladaq ki, əxlaq polisinə Daxili İşlər Nazirliyi nəzarət edirdi. Rəsmi olaraq “Davranış Patrulu” adlandırılan əxlaq polisi 2006-cı ildə prezident Mahmud Əhmədinejadın dövründə yaradılıb. Onun əməkdaşları iranlıların, ilk növbədə qadınların müəyyən qaydalara riayət etmələrini və hicab taxmalarını izləyiblər. İranlı qadınlar dəfələrlə patrulun kobudluğuna və təhqirlərinə şahidlik ediblər. Montazeri həmçinin bildirib ki, hökumət qadınların hicab taxmasını tələb edən qanuna yenidən baxa bilər. Onun sözlərinə görə, indi bu məsələ parlament və Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən birgə müzakirə olunur, bir-iki həftəyə qərar verilə bilər. Bundan əvvəl İran rəsmiləri etirazçıların tələblərinin yerinə yetirilə biləcəyi ehtimalını etiraf etmirdi. Amma indi vəziyyət dəyişib. İş o yerə çatıb ki, İran prezidenti İbrahim Rəisi ölkədə davam edən etirazlar fonunda ölkənin 1979-cu ildə qəbul edilmiş konstitusiyasının bəzi maddələrinin dəyişdirilməsinin mümkünlüyünü bildirib. Rəisi İranın Konstitusiya Günü münasibətilə dövlət televiziyasında çıxışı zamanı bildirib ki, konstitusiyada heç bir çıxılmaz vəziyyət yoxdur: “Onun təşkili, hazırlanması və yekunlaşdırılması konstitusiyanın həyata keçirilməsində, ölkənin işlərinin idarə olunmasında istənilən çıxılmaz vəziyyətlə üzləşəcək şəkildə həyata keçirilib. Zərurət yarandıqda konstitusiyanın tətbiqi, üsul və mexanizmləri mütləq dəyişdirilə və təkmilləşdirilə bilər”.
Amma rejimin əxlaq polisini ləğv etməsi və digər addımlar atması etirazları dayandırmır. Xalq rejimin dəyişməsini istəyir. Paytaxt Tehran da daxil olmaqla ölkənin hər yerində üçüncü aydır polis zorakılığına və daha geniş mənada İran hakimiyyətinin fərqli fikirlərə qarşı mübarizəsinə, hazırkı İran ali rəhbəri ayətullah Əli Xamneyinin devrilməsi və ölkənin demokratikləşməsi uğrunda etirazlar davam edir. Vaşinqtonda mənzillənən Demokratiyaların Müdafiəsi Fondundan Behnam Ben Taleblu İranda baş qaldıran etirazların rejim dəyişikliyi ilə sonuclanacağını istisna etmir: “Burada bir neçə vacib fakt var. Bunlardan biri odur ki, burada İslam Respublikası kimi həm islamçı, həm avtoritar olan rejim, həm də İran əhalisi kimi dünyəvi və millətçi olan və bir növ təmsilçi hökumət axtaran bir cəmiyyət var. Və bu ikisinin qarışığı mümkün deyil. Buna görə də bu etirazların, Allah eləməsin, sabah dayanmasından və ya illər sonra hansısa uğurlu rejim dəyişikliyi ilə bitməsindən asılı olmayaraq, bu onu göstərir ki, indiki küçə etirazlarının quruluşundan asılı olmayaraq, gələcəkdə daha çox qeyri-sabitlik olacaq, xüsusilə tətillər də baş verərsə. Çünki İranda 1979-cu ildə əvvəlki hökuməti devirməkdə mühüm rol oynayan da məhz küçə etirazları ilə tətillərin birləşməsi oldu. Bununla yanaşı, strukturun olmaması həm müsbət, həm də mənfi bir haldır. Müsbətdir ona görə ki, İslam Respublikası bu etirazları həmişəlik yatıra bilməz. Digər tərəfdən isə mənfidir, çünki küçələrdə əldə olunan bəzi irəliləyişlər - misal üçün, bəzi bölgələrdən təhlükəsizlik qüvvələrinin çıxarılması və ya İranın bəzi vilayətlərində iki ay yarım boyunca davamlı olaraq etirazların keçirilməsi - bütün bunlar qısa müddətdə siyasi uğurla nəticələnməyə bilər və bu, onları siyasi uğur qazanmaq üçün daha uzun müddət küçələrdə qalmağa məcbur edəcək. Yəni bu, həm müsbət, həm də mənfi bir haldır. Ancaq indi edə biləcəyimiz yeganə şey İran xalqının gücü və qətiyyəti qarşısında papağımızı çıxarmaqdır, çünki onlar orada həyatlarını risqə atırlar. Və etirazlar İranın bütün 31 vilayətində baş verir. Yəni müxtəlif etnos və məzhəbdən olan insanlar hadisələri eyni şəkildə görür və bu da, əlbəttə ki, xüsusilə xaricdən izlədiyimizdə çox əzəmətli bir şeydir”.
Bəzi tədqiqatçılar deyir ki, İranda əvvəllər böyük etirazlar çox nadir hallarda, on ildə bir dəfə baş verirdi. Lakin son bir neçə ildə bu etirazlar daha tez-tez baş verir. Bunun ölkə rəhbərliyi üçün böyük problem yaradacağını qeyd edən Behnam Ben Taleblu bildirir ki, İslam Respublikasına qarşı küçə etirazlarının inkişaf edən strukturundakı dəyişikliyin əsas vektoru və ya özəyi aksiyaların artıq davamlı xarakteridir: “İslam Respublikası 43 ildir mövcuddur və 43 ildə rejimə qarşı küçə etirazları olub. Ancaq İranda 2017-ci ilin sonundan bugünə qədər gördüyümüz ümummilli etiraz dalğasını fərqləndirən cəhət onların tez-tez baş verməsi, demoqrafiyası, coğrafiyası, dövlət tərəfindən küçə etirazlarına qarşı şiddətin səviyyəsi və təbii ki, şüarların xarakteridir. Bu o deməkdir ki, əhali funtamental olaraq islahatla qane olmur. 1999 və 2009-cu illərdən fərqli olaraq, küçə etirazlarının siyasi əhəmiyyətə malik olması üçün artıq onların Tehranda baş verməsinə ehtiyac yoxdur. Və nəticədə bu etirazlar arasındakı müddət də kəskin şəkildə azalır. 2009 ilə 2017-ci il arasında, demək olar ki, on il var idi. 1999-2009-cu illər arasında on il keçmişdi. Ancaq enerji subsidiyalarının kəsilməsi ilə 2019-cu ilin noyabrında başlayan etirazlarla 2020-ci ildə İslam Respublikası mülki təyyarəni vuraraq yüz yetmiş altı günahsız sərnişini öldürdüyü zaman baş verən etirazlar arasında cəmi bir neçə ay keçmişdi. Yəni dövlətin küçədəki etirazçılara qarşı tətbiq etdiyi zorakılığın səviyyəsindən asılı olmayaraq, bu etirazlar arasındakı müddət azalır və 2022-ci ilin sentyabrda başlayan indiki etirazlar, əslində, rejimə qarşı ümummilli etirazların ikinci mərhələsidir. İlk mərhələ may ayında ölkənin cənub-qərbində başlamışdı”. Ekspertin fikrincə, İslam Respublikasındakı küçə etirazlarının hazırkı nümunəsini və daha geniş mənada müasir İran tarixində “mərkəz və periferiya” modelini gözardı etməmək vacibdir: “İran etnik və dini baxımdan kifayət qədər müxtəlifliyə malik bir ölkə olsa da, bütün əhali sentyabrın 13-dən sentyabrın 16-na kimi baş verənləri, paytaxta səfər edən iyirmi iki yaşlı iranlı kürd qadın Məhsa Əmininin İranın əxlaq polisi və təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən saxlanılaraq vəhşicəsinə döyüldükdən sonra aldığı xəsarətlərdən həyatını itirdiyini görəndə, insanlar hadisələrə eyni prizmadan baxdı. Ona görə də bu, İranın bütün 31 vilayətində, 140-dan artıq şəhər və kənddə, 150-dən çox müxtəlf təhsil müəssisələrində, o cümlədən kollec və universitetlər, hətta məktəblərdə və İrandakı ən ucqar ərazilərdə iki aydan çox davam edən etirazlara səbəb olacaq qədər siyasi əhəmiyyət kəsb etdi. Bütün bunları və İslam Respublikasına qarşı millətçi etiraz dalğalarının hamısını nəzərə alaraq, rejim sınanmış və effektiv olan üsulları artırdı. Biz bilirik ki, onlar artıq etnik və məzhəb azlıqlarına qarşı ayrıseçkilik edir. Onlar bir çox hallarda bu ayrıseçkiliyin bir hissəsini normaya çevirib. Buna görə də biz hökumətin ardıcıl ümummilli etiraz modelini dağıtmaq və onu əslində etnik, məzhəb və separatizmlə əlaqəli bir şey kimi göstərmək cəhdi altında etnik və məzhəb azlıqlarının olduğu yerlərdə ən ağır cavab tədbirləri gördüyünə şahid oluruq. Məhz buna görə də, rejim artıq üç dəfə İraqın şimalını, İraq Kürdüstanını atəşə tutaraq, günahsız mülki vətəndaşları öldürüb, ballistik raketlərdən, müharibə silahlarından istifadə edib. Bunların hamısında məqsəd diqqəti etirazların daha geniş, hökumətə qarşı ümummilli bir etiraz modelinə çevrilməsindən yayındıraraq, onları yenidən etno-məzhəb problemi kimi qələmə verməyə çalışmaqdır. Amma aydındır ki, bu belə deyil”.
Samirə SƏFƏROVA
