Təhlükəsizlik agentlərinin təhdidlərinə baxmayaraq, iranlı yük maşını sürücüləri artıq bir neçə gündür təhvil verilməmiş yüklə dolu maşınları ilə ölkə daxilindəki tətillərə qoşulub. İranın mərkəzi İsfahan şəhərində sürücülərin yük maşınlarını dayandıraraq etirazlara qoşulması ilə bağlı yayılan xəbərlərdən sonra sosial mediada Qəzvin, Kirmanşah, Mərənd və Bəndər Abbas şəhərlərindəki sürücülərin də işlərini dayandırdıqları bildirilib.
Bir çox sektorun işçilərinin tətilə qoşulması Tehranın nüvə proqramı ilə bağlı ABŞ sanksiyaları ilə viran qalmış iqtisadiyyatının daha sürətlə dağılmasına rəvac verir. Paytaxtın şimal-qərbində yerləşən Kərəc şəhərində avtomobil istehsalçısı “Safe Khodro” şirkətinin işçilərinin noyabrın 27-də tətilə başlaması da daxil olmaqla, son günlər İranın bir neçə şəhərində tətillər keçirilir. Bu arada üç əmək təşkilatı - İşçi Həmkarlar İttifaqı “Həft Tapeh”, Əmək Təşkilatlarının Yaradılmasına Yardım üzrə Koordinasiya Komitəsi və Təqaüdçülər Həmkarlar İttifaqı Qrupu birgə bəyanat yayaraq, İranın qərbindəki kürd şəhərlərində insanlara qarşı qanlı repressiyaları pisləyib. Onlar, həmçinin, bütün silahlı qüvvələrin Kürdüstandan dərhal çıxarılmasını, bütün məhbusların və saxlanılanların qeyd-şərtsiz azad edilməsini və İraqın kürd bölgəsinə raket hücumlarının dayandırılmasını tələb edib. Amma proseslər göstərir ki, İranın əsas qorxusu Cənubi Azərbaycanda aksiyaların miqyasının genişlənəcəyindəndir. Çünki bu halda İran güc yolu ilə də aksiyaları dayandırmaq iqtidarında olmayacaq. Real vəziyyətin təhlili soydaşlarımızın hüquqlarının müdafiəsində artıq geri addım atmaq niyyətində olmadığını göstərir. Say baxımından birmənalı üstünlüyə malik soydaşlarımız burada dominant qüvvə kimi özlərini göstərməkdədir. Cənubi Azərbaycandan olan araşdırmaçı yazar Rza Talebi bu fonda ilk olaraq dillə bağlı maraqlı məqamlara diqqət çəkir. O qeyd edir ki, İranda Ana dili konsepsiyasında fars dili ilə rəqabət apara bilən yeganə dil Azərbaycan dilidir. Ona da icazə verilmir. İranın qorxusu Azərbaycan dilinin güclənməsi yönündədir. Araşdırmaçı yazar bildirib ki, 1-ci Qarabağ müharibəsindən keçən müddət ərzində Cənubi Azərbaycanda milli hərəkat özünə gələ bildi və ikinci Qarabağ müharibəsindən sonra bu hərəkatın gücü daha da artdı: “Milli hərəkatın güclənməsi ilə İran hakimiyyəti Cənubi Azərbaycanda azərbaycanlılara qarşı güc tətbiq etməyə və hədə-qorxu gəlməyə başladı. İran Azərbaycanla sərhəddə hərbi təlimlər keçirməklə, guya öz gücünü nümayiş etdirmək istədi. Lakin texnikalar və hərbi vasitələr İranın daha da aciz olduğunu göstərdi. Çünki quru qoşunları və onların tabeliyində olan hərbi müdafiə sistemlərinin əksəriyyəti Rusiyanın İrana verdiyi köhnə avadanlıqlardır. Bu hərbi avadanlıqların bənzərləri 2-ci Qarabağ savaşında Azərbaycan tərəfindən məhv edildi. İndiki dönəmdə İranda davam edən etirazlara diqqət yetirdikdə Cənubi azərbaycanlıların etiraz aksiyalarında daha güclü şəkildə iştirak etmədiklərini görürük. Bu da onların sosial və ictimai mahiyyətinə bağlıdır. Çünki Cənubi Azərbaycan toplumu daha çox mədəni və liberal toplumdur və onların tələbi başqadır”. R.Talebinin sözlərinə görə, İranda sosial-ictimai faktorlardan biri azərbaycanlı-türk faktorudur ki, bu faktor hazırda daha da güclənib: “Cənubi Azərbaycanın yanında iki qonşu türk dövlətinin (Azərbaycan və Türkiyə) mövcudluğu faktoru sayəsində uzunmüddətli strategiyalarda və İranda baş verən dəyişikliklərdə azərbaycanlılarda özünəinam yaranacaq. Çünki iki güclü qonşu dövlət həm diaspor şəklində onlara dəstək verə, həm də dil, din və etnik olaraq onlara köməklik göstərə bilər. Praktik addımların atılması İranda yaşayan azərbaycanlılarda özünəinamın yaranması və artmasına daha da təkan verəcək. Ümid edirik ki, yaxın gələcəkdə qardaş ölkələr tərəfindən azərbaycanlıların maarifləndirilməsi, diaspor fəaliyyəti çərçivəsində onların gücləndirilməsi, Azərbaycanda ölkədən kənarda yaşayan azərbaycanlı tələbələrin universitetlərdə təhsili istiqamətində addımlar atılacaq”.
Siyasətçi Məhəmməd Hüseyn Yəhyayi isə Trend-ə açıqlamasında qeyd edib ki, İran hakimiyyəti həm şah dövründə, həm də İslam Respublikası dövründə azərbaycanlıların öz ana dilində təhsil almasına müxtəlif formalarda qarşı olub: “Tehran şəhəri ən çox azərbaycanlının yaşadığı şəhərlər sırasındadır. Bu şəhərin 10-12 milyon əhalisi var və minimum 40-45%-ni azərbaycanlılar təşkil edir. Lakin nəinki Tehran, hətta Azərbaycan bölgəsində yaşayan azərbaycanlılar da öz ana dilində təhsildən məhrumdur. Bir millətin milyonlarla nümayəndəsinin yaşadığı ölkədə həmin millətin dili rəsmi dil olaraq tanınmalıdır. Belə olmadığı təqdirdə, bu, insan haqlarına hörmətsizlikdir, BMT-nin əsasnaməsinə hörmətsizlikdir. Çox təəssüflər olsun ki, İran İslam Respublikası hələ də buna biganə yanaşır”. Ekspert İranın Azərbaycanla sərhəddə hərbi təlimlərini də şərh edib: “İranla Azərbaycan arasında hər hansı hərbi münaqişənin yaşanmasını mümkün hesab etmirəm. SEPAH-ın əsas dayaqlarını təşkil edənlər isfahanlılar və xorasanlılar olsa da, ordunun əsas dayaqları azərbaycanlılardır. Bu baxımdan, fikrimcə, İran Azərbaycana qarşı heç vaxt hərbi münaqişəyə girməz, girə bilməz və girməyəcək”. Hazırda İran ciddi ictimai-siyasi böhranla üz-üzədir. İnqilabdan ötən 40 il ərzində əhaliyə sözdən başqa bir şey verə bilməyən klerikal hakimiyyət çıxılmaz vəziyyətə düşüb. Sentyabrdan başlanan kütləvi aksiyalar İranın bütün şəhərlərini bürüyüb və üçüncü aydır davam edir. Əxlaq polisi tərəfindən zorakılığa məruz qalan 22 yaşlı qızın ölümü ilə başlayan kütləvi etirazlar heç də qadın hüquqları ilə əlaqəli deyil. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, yuxarıda deyildiyi kimi, İran dövləti 40 il ərzində xalqına quru vəddən başqa bir şey verə bilməyib. Öz imkan və potensialını real dəyərləndirə bilməyən İran uzun illərdir geosiyasi ambisiyalarla yaşayaraq bu istiqamətdə siyasət yürüdür. Nüvə proqramını həyata keçirməklə dünyada hegemonluq etmək iddiasındadır. Bu səbəbdən də enerji resurslarından əldə olunan gəlirlər dövlət quruculuğuna, əhalinin firavanlığına, ümumilikdə ölkənin inkişafına deyil, Yaxın Şərqdə silahlı dəstələr saxlamağa və qonşu dövlətlərin, o cümlədən Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmağa yönəldilir. İran Suriyada, İraqda, Livanda silahlı dəstələri maliyyələşdirərək dini-ideoloji xəttini həyata keçirməyə cəhd edir. Halbuki, İranın bu siyasəti nəinki beynəlxalq aləm, hətta öz əhalisi tərəfindən də kəskin qınanır. Milli azlıqların hüquqsuzluğu, iqtisadi vəziyyətin ağır olması, siyasi ambisiyaların nəticəsində sanksiyalara məruz qalması və əhalinin sosial vəziyyətinin həddən artıq pisləşməsi insanların küçələrə çıxıb haqlarını tələb etməsi ilə nəticələnib. Ən başlıcası isə, hakimiyyət bu etirazları nəzərə alıb vəziyyəti yaxşılaşdırmaq istəmir, əksinə, etirazçılara qarşı qəddarlıq, onların qətlə yetirilməsi və məhkəməsiz edam edilməsi xalqın, necə deyərlər, səbr kasasını daşdırıb. Diqqəti bu problemlərdən yayındırıb cəmiyyətdə həmrəyliyə nail olmaq üçün İran gah Qərbdəki, gah da Şimaldakı qonşularına qarşı əsassız iddialar irəli sürür. Amma bununla özünü getdikcə daha ağır duruma salır. Bu durumda ölkədə rejim dəyişikliyi qaçılmaz hesab edilir.
Tahir TAĞIYEV
