Sirr deyil ki, Ermənistanın 1990-cı illərdən indiyə qədər olan liderləri arasında yalnız Levon Ter-Petrosyan Qarabağ konflikti ilə bağlı perspektivi görərək, erməniləri bununla bağlı hələ çoxdan xəbərdar edib. 1997-ci ildə vəzifəsini məcburi tərk etdikdən indiyə qədər Ter-Petrosyan Qarabağın heç vaxt Ermənistanın nəzarətinə keçməyəcəyini və bununla bağlı Azərbaycanla razılaşmağın gərəkli olduğunu deyib.
Ter-Petrosyanın Qarabağın Azərbaycana verilməsilə bağlı iki dəfə xüsusi önəm kəsb edən məqaləsi də olub. O, ilk məqaləsini 1997-ci ildə “Nezavisimaya qazeta”da dərc etdirib. Həmin məqalədə Ter-Petrosyan Qarabağla bağlı kompromisə gedilməyəcəyi halda Ermənistanın taleyinin çox ağır olacağını bildirib. Onun 25 il əvvəl Ermənistan üçün yazdıqları sonradan bir-bir həqiqət olub. Həmin məqalədə sabiq prezident qeyd edirdi: “Bu vəziyyətlə bağlı mən dəfələrlə dəqiq fikrimi bildirmişəm və bu gün də israr edirəm ki:
- Müharibə gərək istisna olsun. Qarabağ məsələsi sülh danışıqları vasitəçiliyi ilə həll edilməlidir;
- Uzun müddət status-kvonu saxlamaq mümkün olmayacaq, ona görə ki, buna nə dünya ictimaiyyəti, nə də Ermənistanın iqtisadi potensialı imkan verəcək;
- Qarabağ və Ermənistana problemin həll edilməməsi sərfəli deyil. Ona görə ki, bu, Ermənistanın iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə mane olur, beynəlxalq ictimaiyyət və xüsusilə qonşu ölkələrlə münasibətlərinə çətinlik yaradır ki, bu da dəhşətli ola bilər;
Qarabağ məsələsinin yeganə həll variantı kompromisdir. Bu, tərəflərdən birinin qələbə qazanmaması, digərinin məğlub olmaması deməkdir. Qoy xalqı “kompromisin alternativi var” deməklə aldatmağa cəhd etməsinlər. Kompromisin alternativi müharibədir. Kompromisdən imtina və maksimalizm Qarabağın məhvi və Ermənistanın vəziyyətinin pisləşməsinə qısa yoldur. Söhbət Qarabağı verib-verməməkdən getmir. Söhbət Qarabağı “erməni olaraq” saxlamaqdan gedir. Avantüristlərin yolu qaçılmaz məğlubiyyətə aparır. Mahiyyətlə bərabər kompromis anı da vacibdir. Aydındır ki, kompromis halında maksimuma yalnız güclü tərəf çata bilər. Ermənistan və Qarabağ bu gün güclüdür, amma konflikt həll edilməzsə, artıq bir neçə il sonra zəifləyəcəklər. Biz bu gün rədd etdiklərimiz üçün gələcəkdə yalvarmalı olacağıq, amma tariximizdə dəfələrlə olduğu kimi, geri ala bilməyəcəyik. Realist olmalı və başa düşməlidirlər ki, beynəlxalq ictimaiyyət Qarabağdakı situasiya ilə uzun müddət barışmayacaq. Belə ki, bu situasiya regional əməkdaşlıq və təhlükəsizliyə, eləcə də Qərbin neft maraqlarına təhdid kəsb edir”. Ter-Petrosyanın ikinci mühüm çıxışı isə 2016-cı ilin 28 dekabrında olub. Eks-prezident bu dəfə danışıqlarda hansı maddələrin müzakirə olunduğunu və Ermənistanın mütləq kompromisə getməli olduğunu yazaraq, bunun son şans olduğunu deyib: “Hazırda danışıqlar masasında Qarabağ konfliktinin həlli ilə bağlı “Madrid-Kazan-Lavrov” variantı var və o, heç nəyi ilə 1997-ci ilin mərhələli həll variantından fərqlənmir. Plana əsasən, Ermənistan ilk mərhələdə Azərbaycana Qarabağ ətrafında nəzarət etdiyi 7 rayondan 5-ni qaytarır. Kəlbəcər və Laçın bunun tərkibinə daxil olmayacaq. İkinci mərhələdə Qarabağ və Azərbaycanın yeni təmas xəttinə sülhməramlı qüvvələr yerləşdirilir. Üçüncü mərhələdə Dağlıq Qarabağa aralıq status verilir. Dördüncü mərhələdə Qarabağ və Ermənistanın blokadası dayandırılır, Azərbaycan, Ermənistan, Qarabağ və böyük ehtimalla Türkiyə ilə əlaqələr bərpa edilir. Beşinci mərhələdə Dağlıq Qarabağın yekun statusu müəyyən edilir. Altıncı mərhələdə isə Azərbaycana Laçın dəhlizi istisna olmaqla yerdə qalan rayonlar qaytarılır. 2007-ci ildən, daha dəqiq desək, son illər daha intensiv şəkildə Ermənistan hakimiyyəti həmsədr ölkələr, xüsusilə Rusiya ilə danışıqları bu variant üzərindən aparır. Belə çıxır ki, bizi ittiham edənlər əslində öz proqramlarını müzakirə edirlər. Erməni Milli Konqresinin mövqeyinə gəlincə isə, bu proqram erməni xalqının gözləntilərini tam əks etdirməsə də, biz bunun reallaşdırılmasını istəyirik. Belə ki, həllin uzadılması Ermənistan və Dağlıq Qarabağı daha da zəiflədəcək, növbəti həll variantları indikindən qat-qat pis olacaq”. Ter-Petrosyanın bu dedikləri və xəbərdarlıqlarının hamısı həqiqət oldu. İndi o, üçüncü dəfə də erməniləri xəbərdar edir.
Ter-Petrosyan yeni reallıqlar fonunda vurğulayır ki, Ermənistanın Qarabağ məsələsində səs vermək hüququ və rolu yoxdur: “Qarabağ məsələsi artıq həll olunub. Ermənistan çətin və ağrılı qərarlar gözləyir, həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ilə müqavilələr imzalamalı olacaq. Bu, heç kimə xoş gəlmir, lakin elə an gələcək ki, başqa seçim olmayacaq”. Onun sözlərinə görə, əgər rəsmi Bakı və Ankara ilə problemlər həll olunmasa, tezliklə Ermənistan dövlətçiliyinin mövcudluğu təhlükə altına düşəcək. Eyni zamanda, sabiq prezident Azərbaycanla mümkün sülh müqaviləsinin imzalanmasını Ermənistanın kapitulyasiyası adlandırıb. O xatırladıb ki, tarixdə Ermənistandan qat-qat güclü dövlətlərin təslim olması halları çox olub. Bu kontekstdə keçmiş prezident Yaponiyanı misal çəkib: "Dünyada elə bir qonşu ölkə yoxdur ki, onlar arasında sülh sazişləri imzalanmasın. Bəli, bu, Ermənistanın kapitulyasiyasıdır". Onun sözlərinə görə, Paşinyanın yerinə gələcək hər kəs, yəqin ki, daha xoşagəlməz sənədə imza atacaq. Petrosyan həmçinin bildirib ki, eyni zamanda, kimin belə ağır qərarlar verməsindən asılı olmayaraq, onu satqın adlandıracaqlar. Levon Ter-Petrosyan onu da birbaşa deyib ki, Birləşmiş Ştatlar münaqişənin həlli prosesinə qarışmamalıdır: “ABŞ vəziyyətimizi daha da çətinləşdirmədən bizim az-çox məqbul bir həll yoluna gəlmək imkanımız var. Ukrayna ilə müharibə səbəbindən Rusiyanın imkanları xeyli zəifləyib”. Bunlar fonunda Paşinyan iqtidarı sülh prosesinə hələ də aydınlıq gətirmir.
Hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” Partiyasından olan deputat Ovik Ağazaryan bildirib ki, indiki vəziyyətdə Ermənistanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirməklə yanaşı, diplomatik səylər davam etdirilməlidir: “Bunu yalnız diplomatik addımlarla etmək mümkün deyil. Biz də müdafiə qabiliyyətimizi gücləndirməliyik. Silahların alınması ilə müvafiq orqanlar məşğul olur”. Politoloq Areq Koçinyanın fikrincə, artıq hər kəsə aydındır ki, Azərbaycanı həm Türkiyə, həm də Rusiya dəstəkləyir. Belə olan halda, politoloqun fikrincə, Ermənistanın özünümüdafiə imkanlarını artırmaqdan və Vaşinqtonla işləməkdən başqa yolu yoxdur: “Yəni Ermənistan öz ərazi bütövlüyünü Rusiya, Türkiyə və Azərbaycandan müdafiə etməyə məcburdur. Əgər Ermənistan bu məsələdə tək qalarsa, təbii ki, Ermənistan ya deyilən müqaviləni imzalayacaq, ya da sadəcə olaraq Ermənistanı elə parçalayacaqlar ki, imzaya ehtiyac qalmayacaq. Məhz burada müəyyən çıxış yolu var, bu, ABŞ-ın Ermənistanla başlatdığı müəyyən siyasi danışıqlardır. Amma bu hələ lternativ deyil, amma artıq müəyyən nəticələr verib”. Ancaq Levon Ter-Petrosyanın dediyi kimi, ABŞ-ın prosesə daxil edilməsi Ermənistanın özü üçün yaxşı nəticələnməyəcək.
Nahid SALAYEV
