İkinci Qarabağ müharibəsində əldə edilən tarixi qələbədən sonra Azərbaycan Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanmasına, münasibətləri normallaşdırmağa hazır olduğunu bildirib və bu istiqamətdə əməli addımlar atıb. Eyni zamanda, rəsmi Bakı onu da bəyan edib ki, qeyd edilənlər üçün Azərbaycan və Ermənistan vasitəçilər olmadan birbaşa danışıqlar apara bilər. Lakin İrəvan bu məsələyə hələ də adekvat reaksiya vermir.
Hadisələrin indiki inkişaf axarı hazırda İrəvanda Bakının dediklərinin əslində zəruri olduğunun qəbul edilməyə başlandığına dair təəssüratlar yaradır. Hər halda, Ermənistanın keçmiş səhiyyə naziri və hakim “Vətəndaş müqaviləsi” partiyasından olan deputat Arsen Torosyanın açıqlamaları da bu qənaətə gəlməyə əsas verir. O hesab edir ki, İrəvan vasitəçilərsiz Bakı və Ankara ilə münasibətləri yaxşılaşdırmalıdır: “Bizə bir millət, xalq və dövlət olaraq durmadan deyilir ki, heç vaxt qonşularımızla sülh şəraitində yaşaya bilməyəcəyik. İstər müxtəlif gündəliyə malik olan daxili qüvvələr, istərsə də müxtəlif dövlətlər bizə daim deyirdilər: “Belə qonşularla öz probleminizi təkbaşına həll edə bilməzsiniz, ona görə də biz orada olmalıyıq”. Amma proseslər bunun yanlış olduğunu göstərdi”. Keçmiş nazir bildirir ki, köhnəlmiş stereotiplərdən qurtulmağın və anlamağın vaxtı çatıb və Ermənistan öz qonşuları ilə dinc həyat qurmaq üçün müstəqil addımlar ata bilər: “Amma biz türklərlə və azərbaycanlılarla qonşu kimi dinc yanaşı yaşamanın qeyri-mümkün olduğuna inanaraq tamamilə əks fikirlərlə yaşayırıq. Əgər biz erməni cəmiyyətinin kollektiv şüurunda bu stereotipi qıra bilsək, o zaman qonşularımızla danışıqlar masası arxasına oturub kompromis həll yolları tapa biləcəyik”. Arsen Torosyan qeyd edir ki, əks halda Ermənistan həmişəlik çıxılmaz vəziyyətdə qalacaq, yeni fəlakətlərə məhkum olacaq. Torosyanın səsləndirdiyi fikirlər onu təsdiq edir ki, Ermənistan cəmiyyətində hökm sürən revanşist əhval-ruhiyyəyə baxmayaraq, Ermənistanın hakim elitasının bir sıra nümayəndələri müharibədən sonrakı reallığı və sülh danışıqlarının zəruriliyini aydın dərk edirlər. Çünki bu, ölkənin ictimai-siyasi və iqtisadi çıxılmaz vəziyyətdən yeganə çıxış yoludur. Ekspertlər hesab edir ki, baş nazir Nikol Paşinyanın komanda yoldaşının Azərbaycan və Türkiyə ilə vasitəçisiz danışıqlara çağırması indi xüsusi maraq doğurur.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan ən yüksək səviyyədə dəfələrlə analojoi təkliflə çıxış edib. Rəsmi Bakı Azərbaycanın Ermənistanla birbaşa danışıqlara hazır olduğunu bildirib. İndi Arsen Torosyanın açıqlamaları göstərir ki, İrəvan da vasitəçilərdən razı deyil. Keçmiş səhiyyə naziri hansı vasitəçilərin iştirakının Ermənistanın qonşuları ilə sülh əldə etməsinə mane olduğunu açıq bidirməyib. Lakin o, kimin haqqında danışdığını təxmin etməyə imkan verən bir neçə eyham da edib. Məsələn, onun sözlərinə əsasən, “Ermənistan rəhbərliyinə davamlı olaraq deyirlər ki, hətta uzunmüddətli sülh sazişinin əldə olunması belə Azərbaycan və Türkiyədən gəldiyi deyilən daimi təhlükəni aradan qaldıra bilməyəcək”, Burada o, Rusiyanı nəzərdə tutur. Çünki onilliklər ərzində Ermənistana hərbi dəstəyini “Türkiyə və Azərbaycandan gələn təhlükə” ilə əsaslandıran Moskva olub. Moskva indi də təkrar edir ki, Rusiyanın regionda iştirakı olmadan Ermənistanın təhlükəsizliyini təmin etmək mümkün deyil. Yeri gəlmişkən, bu yanaşma Ermənistanda regional sülh prosesini pozmaq üçün mümkün olan hər şeyi edən revanşist qüvvələri qidalandıran ideoloji hal hesab edilir. Amma Arsen Torosyanın çox dəqiq ifadə etdiyi kimi, İrəvanın qonşuları ilə münasibət qurmasına mane olanlar Ermənistanın dalana dirənməsinə səbəb olurlar. Bu fonda Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə birbaşa danışıqlar aparması gözlənilən hesab edilir. İrəvan üçün əsas problem də əslində Azərbaycan və Türkiyə ilə davam etdirdiyi düşmənçilik siyasətidir. Bu düşmənçilik aradan qalxarsa, onun fonunda Ermənistan əsl inkişaf yoluna daxil ola bilər. O halda yeni müharibə risqi birdəfəlik aradan qalxar, sərhədlər və kommunikasiyalar açılar, bölgəyə çoxdan gözlənilən daimi sülh gələr, inteqrasiya prosesləri sürətlənər. Xatırladaq ki, Azərbaycan və Ermənistan liderləri artıq bir neçə dəfə Rusiya və Avropada görüşüblər. Lakin liderlərin təmasları ya Brüssel, ya da Rusiyanın vasitəçiliyi ilə baş tutub. Bakı ilə İrəvan arasında intensiv, əhatəli və nəticəyönümlü birbaşa danışıqlar üçün isə hesab edilir ki, yaxın qonşular olan Azərbaycanla Ermənistan vasitəçi olmadan, birbaşa danışıq aparmalıdır. Məlumdur ki, Ermənistan hökuməti sülh üçün Azərbaycanın irəli sürdüyü 5 təməl prinsipi qəbul etdiyini bildirib. Bu prinsiplər tərəflər arasında imzalanacaq sülh müqaviləsinin təməlini təşkil edir. Qafqazda uzunmüddətli və dayanıqlı sülhün birinci baza şərti məhz bu sülh müqaviləsidir. Lakin sülhün uzunmüddətli və dayanıqlı olmasına digər amillər də yardımçı olmalıdır. Belə amillərdən biri sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyasıdır. Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlığın digər faktoru iqtisadi münasibətlərin bərpa olunmasıdır. Bunlar üçün vasitəçilər olmadan İrəvan Bakı ilə danışa bilər və daha tez nəticə əldə edilməsi bu halda tamamilə gözləniləndir. İndi Ermənistan müstəqil və rasional dövlət davranışı nümayiş etdirib, Azərbaycanla münasibətləri birbaşa danışıqlar əsasında normallaşdırmalıdır.
Nahid SALAYEV
