Vətən müharibəsinə qədərki Qarabağ prosesləri öz dramatikliyi və nisbi konfidensiallığı ilə seçilirdisə, müharibədən sonrakı proseslər dolğunluq və nisbi aşkarlığı ilə seçilir. Müharibəyəqədərki diplomatik ssenarilərin çox cüzi hissəsinin detalları açılıb. Ancaq müharibədən sonrakı diplomatik döyüşlərin saysız maraqlı detalları artıq məlumdur.
Heç şübhəsiz ki, yalnız Prezident Əliyevin sayəsində bu diplomatik detallar cəmiyyətimizin, ekspertlərin və rəsmilərin çox istədiyi ictimai aşkarlığa yetişib. Maraqlıdır, niyə məhz Azərbaycan Prezidenti müharibədən sonrakı reallıqların diplomatik, siyasi və bəzi xüsusi pərdəarxası məqamlarının açıqlanmasında daha təşəbbüskar və daha maraqlıdır? Cavab sadədir - İlham Əliyev Vətən müharibəsində Azərbaycanın rayonlarının azad edilməsini bütün hədəflərin fövqündə qoyan və ikinci-üçüncü dərəcəli maraq məsələlərinin önə çıxmasına qəti imkan verməyən, bunda marağı olmayan tək oyunçu idi, tək müharibə tərəfi idi. İlham Əliyevin müharibədəki hədəf və maraqları aydın, dəqiq, konkret, hər yerdə və hər kürsüdə açıq və cəsarətlə ifadə oluna biləsi məsələlər idi, açıq da ifadə və müdafiə etdi. Bizim Prezident hamının gözünə və üzünə deyirdi ki, mən xalqımın tarixi torpaqlarının azad edilməsi kimi şərəfli bir hədəfi vururam. Bəs müharibədə Ermənistan öz hədəfini açıq, aydın, hər kəsin başa düşdüyü formada cəsarətlə deyə bilirdimi? Xeyr. Ermənistanın konkret hədəfi ümumiyyətlə nə idi? Ya heç nə, ya da açıb-ağardılması mümkün olmayan yalanlar idi... Gələk Rusiyaya, onun konkret və aydın hədəfi var idimi, var idisə nə idi? Rusiya inamla deyə bilirdimi ki, biz bu bölgəyə azərbaycanlıları ermənilərlə həqiqətən barışdırmaq üçün gəlmişik? Buna heç uşaqlar da inanmırdı. Kim bilmirdi ki, bizi düşmən edən elə Rusiyanın özüdür. Bütün bunlardan sonra nə Rusiya, nə Ermənistan pərdə arxasındakı diplomatik və siyasi gizlinləri açmaqda heç cür maraqlı ola bilməzdilər. Çünki sağlam və təmiz oyunçular deyildilər, əsil hədəf və mənafelərini maskalamışdılar, həqiqətləri açıb-ağarda bilmirdilər. Hədəfləri və məqsədləri yeganə sağlam oyunçu Əliyev olduğu üçün müharibə dövrünün və ondan sonrakı dövrün diplomatik-siyasi gizlinlərini ən çox o açır. Çünki gözü kölgəli olmadığı üçün bütün həqiqətlərin üstünə başını dik tutaraq yürüyə bilir…
Prezident Əliyevin açıqladığı ilginc məqamların hamısını tək bu yazıda ifadə etmək çətindir. Tək bir faktı deyim və bu mövzudan keçək. Müharibə günlərində İran ordusunun Azərbaycan ərazilərində mövqe tutduğunu ilk dəfə o açdı. Çünki düz demişdi, buna görə İran da səsini çıxarmadı... Həmin faktı Rusiya və Ermənistan qabağa düşərək açıqlaya bilərdilərmi? Xeyr...
Göründüyü kimi bəzi ilginc mətləbləri açmaq təşəbbüslərində ən öncül mövqe Azərbaycan Prezidentinə məxsusdur. Bunun səbəbini də belə izah etdik ki, Əliyev tək sağlam və dürüst oyunçu olduğu üçün nələrinsə açılmasından narahat deyil.
İkinci, Əliyev müharibədən sonra Ermənistanla sülh sazişi imzalanması təşəbbüsünü də ilkin olaraq irəli sürmüşdü. Kimin nə deməsindən asılı olmayaraq mən əminəm ki, Əliyev bu addımı tam dəqiq hesablanmış taktiki hücum addımı kimi atdı. Baxın, 10 noyabr sənədi təzə imzalanıb, Ermənistan şokdadır, cəmi 44 gündə hər şey tərsinə çevrilib, çoxları bu düşüncədə idi ki, yeni reallıqların tam oturuşması və vəziyyətin sabitləşməsi üçün bir qədər gözləmək lazımdır. Əksəriyyət bu düşüncədə ikən, Əliyev aydın səmada ildırım effekti yaradan təklifini gurultu ilə səsləndirdi - sülh sazişini də imzalamaq lazımdır ki, hər şey bitsin. Bu bəyanat Ermənistanın şokunu bir az da dərinləşdirdi. Təsadüfi deyil ki, Ermənistan liderləri Əliyevin sülh sazişi ideyasına uzun zaman heç bir reaksiya verə bilmədi, daha doğrusu vəziyyəti tam anlaya bilmədilər. Müəyyən süstlükdən sonra əvvəlcə dedilər ki, saziş təklifi Azərbaycanın inhisarında ola bilməz və daha sonra "biz də saziş təklif edirik" dedilər... Özlərini itirmişdilər, vəziyyət onlar üçün qeyri-müəyyən idi. Özlərinə gələndə isə artıq gec idi, dünya istəsə də, istəməsə də Əliyevin saziş təklifi ilə barışmağa məcbur olmuşdu. Çünki inkar etmək mümkünsüz idi, bir növ Əliyev onların boynuna yükləmişdi ki, müharibə bitdiyi üçün saziş mütləq şəkildə imzalanmalıdır.
Üçüncü, Əliyev minalanmış sahələrin xəritəsinin verilməsini də ilk olaraq qaldırdı. Ermənilər əvvəlcə dandılar, daş atıb baş tutdular. Sonra Əliyevin təzyiqləri beynəlxalq dəstək aldığı üçün ermənilər "daşı ətəklərindən tökdülər". Düzdür, cəmi 25 faizi həqiqi olan xəritə verdilər, ancaq boyunlarına aldılar ki, sahələri xəritələr əsasında minalayıblar.
Dördüncü, anklav kəndlərin məsələsini də ilk dəfə Azərbaycan qaldırdı. Ermənistandan ziddiyyətli cavablar gəldi. Xüsusi səfir hələ sovet dövründən heç bir anklava dair sübutların olmadığını desə də, TŞ katibi anklavların mübadiləsi kimi məsələni önə çəkdi. Yəni qəbul etdilər ki, Ermənistanda Azərbaycanın anklav kəndləri var, azı 8 ədəd...
Postmüharibə reallıqları üstündə Ermənistanın bircə təşəbbüsündən danışmaq mümkündür, onu da Azərbaycan qəbul etsə də özləri pozdu və biabır oldular. Aprelin 6-da Brüssel razılaşmasından sonra Ermənistan təklif etmişdi ki, delimitasiya üzrə ilk görüş sərhəddə olsun. Azərbaycan razılıq verdi, əvəlcə aprelin 29-na, sonra mayın 8-ə təyin olunmuş görüşlərə Ermənistan gəlmədi və erməni XİN başçısı birdən bəyanat yayaraq ilk sərhəd görüşünün Moskvada keçirilməsini istədi. Beləliklə, Ermənistan əvvəlcə görüşün Rusiyasız formatda, az sonra isə Avrobirliksiz formatda Moskvada keçirilməsini təklif etməklə oyuncaq (oduncaq) dövlət olduğunu ortaya qoymuş oldu.
Qeyd edək ki, Ermənistanın sərhəddə görüş təklifini məhz özlərinin pozmasını da Azərbaycan Prezidenti açdı. Prezident Əliyev üçün burda da gizlədiləsi bir şey yoxdur, özünü müstəqil ölkənin başçısı kimi hiss etdiyi üçün istər sərhəddə, istər Brüsseldə, istərsə də Moskvada görüş təklifini eyni rahatlıqla qəbul edə bilir...
Aydın QULİYEV
