Postsovet dövrünün təhlili göstərir ki, Ermənistan daim hüquqi öhdəliklərini pozub, üzərinə götürdüyü vədləri sonradan yerinə yetriməkdən imtina edib. Elə Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi də bu səbəbdən danışıqlar yolu ilə həllini tapmadı, İrəvan sülh üçün götürdüyü öhdəlikləri icra etmədi. Nəticədə Azərbaycan güc yolu ilə ərazi bütövlüyünü bərpa etdi.
Ermənistanın öhdəliklərini pozması, təəssüf ki, postmühribə dövründə də müşahidə edilir. Məsələn, Ermənistan 10 noyabr, eləcə də ondan sonra Rusiyanın vasitəçiliyi ilə imzalanan digər üçtərəfli bəyanatların şərtləni hələ də pozmaqda davam edir. Belə ki, Azərbaycan, Rusiya prezidentləri və Ermənistanın baş naziri arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanatların əsas məqsədlərindən biri regionda Ermənistanın işğalı nəticəsində bağlanmış olan bütün nəqliyyat-kommunikasiya bağlantılarının açılmasıdır. 10 noyabr bəyanatının 9-cu maddəsi məhz bu məqsədin həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu maddədə diqqəti cəlb edən əsas məqam isə Azərbaycanla Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa quru bağlantısını təmin edəcək xəttin, yəni Zəngəzur dəhlizinin açılmasıdır. İndiyə kimi İrəvan bu öhdəliyə əməl etməyib. Bəyanatın 4-cü maddəsinə əsasən isə Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan torpağından çıxarılmalıdır. Amma buna da əməl edilmir. Ümumiyyətlə, Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin və digər kommunikasiyaların açılması, sərhədlərin delimitasiya və demakrasiyası işlərinə hələ də əngəl törədir. Bundan əlavə, İrəvan Birinci Qarabağ müharibəsində əsir düşmüş minlərlə azərbaycanlının taleyi və kütləvi məzarlıqlar haqda məlumat verməkdən, vaxtilə işğal altında saxladığı ərazilərin minalanması üzrə dəqiq xəritələri təqdim etməkdən imtina edir.
Hazırda İrəvanın pozduğu öhdəliklər sırasına sərhədlərin müəyyən edilməsi də aiddir. Bu xüsusda prezident İlham Əliyev litvalı həmkarı Gitanas Nauseda ilə görüşdə maraqlı məqamlara toxunub. Dövlət başçısı qeyd edib ki, indi Cənubi Qafqaz üçün sülhə, təhlükəsizliyə və sabitliyə sadiqlik nümayiş etdirməyin vaxtıdır: “Postmünaqişə vəziyyətinə gəldikdə, bizdə müəyyən nikbinlik var. O fakta əsaslanaraq ki, Ermənistan rəsmi olaraq sülh müqaviləsi ilə bağlı Azərbaycan tərəfindən irəli sürülən beş əsas prinsipi qəbul etmişdir. Yeri gəlmişkən, İkinci Qarabağ müharibəsi qurtaran kimi Azərbaycan açıq şəkildə sülh müqaviləsinin bağlanmasını və sərhədlərin delimitasiyasına dair birgə komissiyanın yaradılmasını dəstəkləməyə başlamışdır. Bu, Ermənistan tərəfindən müsbət qarşılanmamışdır. Sonra biz mövqeyimizi, bu yaxşı məlum olan beş prinsipi dəqiqləşdirdik, hansı ki, bunlar beynəlxalq hüququn əsas prinsipləridir, BMT Nizamnaməsi, Helsinki Yekun Aktı və yaxşı beynəlxalq təcrübə və davranışlara uyğundur. Ümid edirik ki, Ermənistan həmin prinsipləri qəbul etdiyini ehtiva edən ilkin mövqeyinə sadiq qalacaq və bu, sülh sazişi üçün əsas olacaq. Eyni zamanda, biz Ermənistanı sərhədlərin delimitasiyasına başlamağa dəvət etdik. Çünki təxminən 30 il ərzində Ermənistanla dövlət sərhədimiz, o cümlədən Azərbaycanın 20 faiz ərazisini təşkil edən digər rayonları işğal altında olub. Buna görə sərhədlərin delimitasiyası zərurəti aydındır. Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti cənab Şarl Mişelin təşəbbüsü ilə aprelin 6-da Brüsseldə keçirilmiş görüş zamanı razılaşdırılmışdır ki, aprelin sonuna qədər hər iki tərəf işçi qrup yaradacaq və onlar artıq öz fəaliyyətinə başlayacaqlar. Azərbaycan işçi qrupunu vaxtında yaratmışdır və nümayəndə heyətini ezam etməyə hazır idi. Bu, erməni tərəfi ilə razılaşdırılmışdır. Yeri gəlmişkən, sərhədlə bağlı ilk görüşün keçirilməsini təklif edən Ermənistanın Xarici İşlər Nazirliyi olmuşdur. Azərbaycan həmin təklifi qəbul etmişdir və biz nümayəndə heyətini göndərməyə hazır idik. Lakin, sonuncu gün - aprelin 29-da Ermənistan artıq razılaşdırılmış görüşü ləğv etdi. Bu, çox məyusedici məsələdir. Daha məyusedici isə, yenə də Ermənistanın ilkin təklifindən irəli gələrək, 7-11 may tarixlərində sərhəddə yeni görüşün keçirilməsi təklifimizdən də Ermənistanın imtina etməsi oldu. Beləliklə, indiyədək, biz Ermənistandan hər hansı yeni tarixləri gözləyirik ki, işə başlayaq. Çünki bu cür məsuliyyətsiz mövqe, əlbəttə ki, narahatlıq doğurur”. Bu açıqlama bir daha göstərir ki, Azərbaycan hər zaman öhdəliklərə sadiq olsa da, Ermənistanda bu hal müşahidə edilmir. Elə bu da sülh prosesini əngəlləyir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Ermənistan hələ də siyasi riyakarlıq edərək sülhyaratma prosesinə əngəl törədir. 10 noyabr 2020-ci il, 11 yanvar və 26 noyabr 2021-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatda nəzərdə tutulan müddəaların icrasını yerinə yetirmir. Eyni zamanda Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə əldə edilən razılıqlar da Ermənistan tərəfindən icra edilmir. Öz öhdəliklərini addımbaşı pozan Ermənistanın bu addımları məsuliyyətsizlik və sabotajdır. Bu arada bəzi maraqlı məqamlar da müşahidə edilir. Ermənistan XİN başçısı Ararat Mirzoyan bir neçə gün əvvəl bildirdi ki, Azərbaycan-Ermənistan sərhədlərinin delimitasiyası və təhlükəsizliyi ilə bağlı komissiyaların iclasının Moskvada keçirilməsi planlaşdırılır: “Sizi məlumatlandırmaq istərdim ki, azərbaycanlı həmkarımla delimitasiya və sərhəd təhlükəsizliyi komissiyasının yaradılması mövzusunda danışmışıq. Aleksey Overçukla (Rusiya baş nazirinin müavini) kommunikasiyalarla bağlı 16-17 mayda Moskvada görüş keçiriləcəyinə dair razılıq var. Həmçinin, Moskvada həmin günlərdə delimitasiya və sərhəd təhlükəsizliyi ilə bağlı ikitərəfli görüşün keçirilməsi təşkil olunacaq”. Lakin bu görüş yenə İrəvanın üzündən baş tutmadı. Ararat Mirzoyan isə komissiyanın mayın 16-17-nə təyin edilmiş iclasının niyə baş tutmaması ilə bağlı sualı cavablandırarkən deyib: “Ümid edirəm ki, Ermənistan-Azərbaycan delimitasiya və sərhəd təhlükəsizliyi üzrə komissiyası üzvlərinin iclası yaxın günlərdə və ya həftələrdə baş tutacaq. Görüş baş tutmadı, amma sizi əmin edə bilərəm ki, görüşün təşkili ilə bağlı müzakirələrimizi davam etdirəcəyik. Tərəflərin razılaşmalı olduğu bəzi texniki detallar var”. Halbuki, Azərbaycan görüşün deyilən vaxtda keçirilməsində heç bir problem görmürdü. Baş verənlər həm də Ermənistanın riyakırlığını göstərir. Belə ki, əvvəlcə görüşün Rusiyanın iştirakı olmadan sərhəddə keçirilməsini təklif edən İrəvan, sonradan Moskvanın təzyiqi altında görüşün Rusiyada keçirilmısinə hazır olduğunu bildirdi. Bununla əvvəlcə Moskvanı kənarda qoymaq istəyən Ermənistan Kremlin təzyiqləri ilə bu dəfə Avropa İttifaqını prosesdən kənarlaşdırmağa cəhd edir. ;Bu da bir daha təsdiq edir ki, Ermənistan müstəqil dövlət deyil, Rusiyanın əyalətidir. Buna görə də, Ermənistanın sülhə məcbur edilməsi kənar geosiyasi aktorlar tərəfindən də həyata keçirilməlidir. İndilikdə Ermənistan rəhbərliyində sülh xarakteri daşıyan müsbət mesajlar müxtəlif təxribatlarla müşahidə olunur. Hərbi siyasi zəmində baş verən təxribatlar ümumilikdə sülh gündəliyinə mənfi təsir göstərir. Bu xüsusda məhz atəşkəs rejiminin pozulması və digər hallar Azərbaycan və Ermənistan arasında gərginliyin yaradılmasına xidmət edir. Bu səbəbdən, siyasi bəyanatlarla yanaşı, praktiki addımların atılmasında da sinxronluq müşahidə olunmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
