Azərbaycan Respublikasına bütün mənalarda ən yaxın dövlət İrandır. Odur ki, iki qonşu dövlətin əlaqələrinin inkişafı, əməkdaşlığı regionun da rifahına və təhlükəsizliyinə təkan verə bilər. İran əhalisinin böyük bir hissəsinin azərbaycanlı olması isə münasibətlərə xüsusi diqqət ayrılmasını tələb edir.
Bu, Azərbaycanla İranı bir-birinə daha yaxın edən amillərdəndir. 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı və ondan sonrakı dövrdə iki ölkə arasında yaranmış və ya yaradılmış xoşagəlməz münasibət gərginliyə səbəb oldu. Qeyd edək ki, İran vətəndaşı olan iş adamları, sürücülər Azərbaycan ərazisində qanunsuz fəaliyyət göstərir və Qafan-Gorus avtomobil yolundan qeyri-qanuni istifadə edirdilər. İran tərəfi bu qanunsuzluğu sonradan müxtəlif bəyanatlarla etiraf etdi. Noyabrın 10-da isə İslam Respublikasının rəsmiləri, deputatları Azərbaycanı Zəfər Günü münasibətilə təbrik etdilər. Əslində, bu təbriklər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün yenidən tanınması, münaqişənin bitdiyinin, statusun cəfəngiyyat olduğunun etirafı, regionda əməkdaşlığın və təhlükəsizliyin vacibliyinin vurğulanması idi. İran Prezidenti İbrahim Rəisi noyabrın 28-də Aşqabadda İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısı çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşdə məsələ ilə bağlı bunları deyib: “İranda İslam inqilabının ali rəhbərindən tutmuş, dövlət strukturlarındakı bütün məmurların hamısının mövqeyi bundan ibarət idi ki, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünə xələl gətirilməməlidir və Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü təmin olunmalıdır”. Prezident İlham Əliyev isə bildirib ki, xalqlarımızı ortaq tarix, ortaq mədəniyyət birləşdirir: “Əminəm ki, bu görüş İran-Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına çox güclü təkan verəcək”.
Göründüyü kimi, postmüharibə dönəmində baş verən gərginlikdən sonra ölkələrimiz arasındakı münasibətlər normal məcraya dönür. Vəziyyətin bu şəkil almasında Azərbaycanın Aşqabad görüşünə kimi nümayiş etdirdiyi prinsipial və qətiyyətli siyasətin nə kimi rolu olub?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, İranın səbəbkar olduğu bu gərginliyin aradan qalxmasında Azərbaycanın prinsipiallığı, ölkə rəhbərinin regionla bağlı risqləri zamanında və mükəmməl dəyərləndirməsi və onların likvidasiyası üçün bazalar formalaşdırması rol oynadı: “Əlbəttə, burda ən əsas məqam regionda yeni şərtlərdə risqlərin düzgün dəyərləndirilməsi və onların ilkin fazada həlli taktikasının uğurlu qurulması idi. Azərbaycan Prezidenti isə belə taktikaların qurilmasının mahir bilicisidir. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra İran Azərbaycanın formalaşdırdığı yeni reallıqları qəbul etmirdi. Azərbaycanın apardığı proseslərin əleyhinə mesajlar səsləndirirdi. Bu proseslərin pik vaxtı da, heç şübhəsiz, son aylar idi. İranın xüsusi qısqanclıqla yanaşdığı məsələ həm də Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Azərbaycanın apardığı geniş işlər idi. Ermənistanın 3 tərəfli razılaşmanın kommunikasiyalar hissəsi ilə bağlı apardığı sabotaj işlərində əsas tərəfdaşı da məhz İran idi. Hətta İran XİN rəhbəri son Moskva səfəri zamanı “İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasını istəmir” fikirlərini səsləndirdi”.
Politoloqun sözlərinə görə, bütün bunların fonunda İran Prezidentinin Aşqabaddakı görüşdə sərgilədiyi mövqe tamamilə fərqli idi: “Noyabrın 28-də Aşqabadda İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının XV Zirvə Toplantısı çərçivəsində Azərbaycan və İran prezidentlərinin görüşü zamanı İran Prezidenti Seyid İbrahim Rəisi bu mövzularda İranın mövqeyini səsləndirdi. Prezidentlərin görüşündə İran prezidenti bildirdi ki, Azərbaycanın haqq savaşı olan Qarabağ məsələsində Tehranın mövqeyi açıq və birmənali olub və İranın bütün dini və rəsmi simaları, dövlət qurumları bu mövqeyə sadiq olub. Prezidentlərin görüşü zamanı müzakirə olunan əsas mövzu iki ölkənin Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi və ən əsası, Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində Azərbaycan-İran əməkdaşlığı oldu. Bir sözlə, İran 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın formalaşdırdığı reallığı qəbul edir və İran da Zəngəzur dəhlizini dəstəkləyir. Baxmayaraq ki, ikili münasibətlərdəki gərginliyin aradan qaldırılması istiqamətində razılıq və daha sonrakı fəaliyyətdə xoşməramlı münasibətlər haqqında razılaşma var, İranın Azərbaycana qarşı təbliğatını aparan geniş media, sosial şəbəkə xoşməramlı fəaliyyətdə deyillər. İran xoşməramlı münasibətdə maraqlı və ən əsası səmimidirsə, bu şəbəkələrin anti-Azərbaycan və Azərbaycan rəhbərliyinə qarşı geniş təbliğatını da dayandırmalıdır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
