Azərbaycan, Rusiya prezidentləri və Ermənistanın baş naziri arasında Soçidə keçirilən görüş ekspert, eləcə də siyasi dairələrdə əsas müzakirə mövzusu olaraq qalmaqda davam edir. Belə hesab olunur ki, bu görüş regionda sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın təmin olunması istiqamətində irəliyə doğru atılan mühüm addımdır. Elə görüşün nəticəsi olaraq qəbul edilmiş bəyanatda da bu məqsəd və niyyət ifadə olunur.
Xatırladaq ki, Ermənistanın kapitulyasiyasının ifadəsi sayılan 10 noyabr birgə bəyanatının icrası məsələsi görüşdə əsas müzakirə mövzusu olub. Bu da o deməkdir ki, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan diplomatiyası, hərbi əməliyyatlar dövründə olduğu kimi, müharibədən sonrakı bir il ərzində də Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması naminə ardıcıl və qətiyyətli mövqe nümayiş etdirir, yeni zəfərlərə imza atır. Bu mənada ekspertlər hesab edir ki, Soçi görüşü və imzalanmış bəyanat Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın bölgədə yaratdığı yeni geosiyasi vəziyyətin və ölkəmizin diplomatik müstəvidə həyata keçirdiyi aktiv fəaliyyətin nəticəsidir. Xüsusən də bəyanatda təsbit edilən müddəalar Azərbaycan diplomatiyasının bu istiqamətdə qarşıya qoyduğu məqsədlərinə tam uyğundur. Rusiyalı politoloq Dmitri Solonnikov Soçidə keçirilmiş görüşünü şərh edərkən bildirir: “Ermənistanın sülh prosesini uzatması onun özü üçün ölümə bərabərdir. Cəmiyyətdə narazılıq var, ölkədə xaricdən maliyyələşən ekstremist, revanşçı qruplar mövcuddur. Ermənistan bütün bunları anlayaraq danışıqlara getdi. İndiki halda Cənubi Qafqazı inkişaf edən və vahid region kimi görmək istəməyən ölkələr uduzmuş oldular”. Politoloq qeyd edib ki, nə Azərbaycanda, nə də Rusiyada mürəkkəb iqtisadi proseslər müşahidə olunur və hər iki ölkənin iqtisadiyyatı uğurla inkişaf edir: "Məhz Ermənistan yeni vətəndaş müharibəsinin astanasındadır. Ölkənin iqtisadiyyatı məhv olub, iqtisadi gələcək görünmür. Bu şəraitdə belə görünür ki, Paşinyan yeni iqtisadi mexanizmlərin işə düşməsində, yeni nəqliyyat dəhlizlərinin yaradılmasında, qonşularla sərhədlərin açılmasında və ticarətin bərpasında maraqlıdır". Onun sözlərinə görə, üçtərəfli bəyanatın müddəalarının yerinə yetirilməsindən Ermənistan yalnız qazanc əldə edəcək: "Azərbaycanla dost münasibətləri heç bir halda pozmayacağını bəyan edən Rusiyanın sərt mövqeyi Paşinyanı məcbur etdi ki, Brüssel görüşünü və ATƏT formatında Fransa ilə danışıqları gözləmədən sərhədlərin demarkasiyasının baş tutacağını bəyan etsin. Rusiya bir daha nümayiş etdirdi ki, imzalanmış razılıqlar olduğu kimi qalacaq, ölkələr arasında sərhəd müəyyənləşəcək, Qarabağın kimə məxsus olması ilə bağlı məsələlər aradan qalxacaq və Zəngəzur dəhlizinə aydınlıq gətiriləcək”. Digər rusiyalı politoloq Sergey Markedonov isə bildirir: “Faktiki olaraq Azərbaycan-Rusiya-Ermənistan formatı ATƏT-i danışıqlar platforması kimi ikinci plana keçirdi. Soçi sammiti, danışıqlar prosesindən mühüm irəliləyiş olmasa da, əbəs deyildi. Çünki nəticədə mühüm üçtərəfli bəyanat qəbul edildi”. O bildirib ki, Soçi bəyanatı üslubuna görə digər iki bəyanatdan ciddi şəkildə fərqlənir: “10 noyabr bəyanatı “yanğın sənədi” idi; o, atəşkəsin şərtlərini təyin etdi və köhnə status-kvonun dağılması və yeni statusun formalaşması kontekstində sülh yolu ilə nizamlanmanın müəyyən konturunu verdi. 11 yanvar 2021-ci ildəki ikinci bəyanat regiondakı kommunikasiyaların açılmasına fokuslanmışdı. Sülh prosesində iqtisadi səmərənin ön plana çıxarılması təklif edildi. Alınmadı. Ancaq yeni birgə bəyanatda tərəflər arasında tamhüquqlu nəqliyyat əlaqəsinin bərpası məsələsi artıq Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdakı effektivliyi, sərhədin demarkasiyası və delimitasiyası işləri ilə bağlıdır. Belə bir bənd əvvəlki bəyanatlarda bu cür dəqiq qeyd edilməmişdi. Görünür ki, 2021-ci ildə məhz sərhəd məsələsi ön plana çıxıb və region üçün ən təhlükəli çağırışa çevrilib. Moskva isə həm Bakıya, həm İrəvana, həm də bütün dünyaya göstərməyə çalışır ki, bu düyünü açmaq üçün əsas resurs və açar odur”.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayzanın da məsələyə yanaşması olduqca maraqlıdır: “Öncə bunu da vurğulamaq lazımdır ki, sərhəddəki gərgin döyüşlərdən bir gün sonra, yəni noyabrın 17-də prezident Vladimir Putin iki liderdən yalnız birinə, baş nazir Nikol Paşinyana zəng etdi. Mən bunun nə ifadə etdiyini bilmirəm. Məncə, bunu Putinin Paşinyana “problemlərə sizinkilər səbəb olur” demək üçün zəng etdiyi kimi şərh etmək olar. Bununla yanaşı, nəqliyyat əlaqələrinin bərpası var ki, bundan Azərbaycan və Türkiyə ilə yanaşı, Ermənistan da faydalana və bununla da sərmayə cəlb edə və iqtisadi artıma təkan verə bilər. Aydındır ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında müharibəyə son qoyuldu. Yəni bu daha nə qədər davam edə bilərdi ki? Azərbaycanın ərazi bütövlyü bərpa edildi, Ermənistan beynəlxalq qanunlara əməl etmiş oldu. Ermənistanın, bayaq dediyim kimi, fürstədən istifadə edərək tranzit ələqələri bərpa edib, sərmayə cəlb etməklə özünü regional iqtisadiyyata inteqrasiya etmək imkanı var. Biz müharibədən öncə də, 2020-ci ilin iyulunda Azərbaycan-Ermənistan sərhədində hücumlardan və ya zorakılıqlardan sonra Fransa və ABŞ-ın vasitəçilikdən geri çəkildiyi zaman güc vakuumun yaradıldığını gördük, çünki Minsk Qrupunun Ermənistan-Azərbaycan sərhədində mandatı yoxdur. Bu vakuumu da Rusiya və Türkiyə doldurdu. Ona görə də Rusiya və Türkiyə indi Azərbaycan və Ermənistanda əsas oyunçulara çevriliblər. Digər geosiyasi dəyişkliklər odur ki, hazırda regionda iki minə yaxın rus sülhməramlısı var, amma onlara da müəyyən mənada Ağdamda birgə monitorinq mərkəzindəki türk sülhməramlıları nəzarət edir. Amma hər halda onlar NATO-nun gözü və qulaqlarıdır. Bu böyük geosiyasi dəyişiklikdir. Yəni Azərbaycanda təkcə Rusiyanın hərbi mövcudluğu yox, Türkiyənin qismində NATO-nun da hərbi mövcudluğu var. Nəhayət, biz düşünürük ki, nəqliyyat əlaqələrinin bərpası və ümid edirəm ki, Orta Asiyaya qədər uzanan daha böyük Şərq-Qərb ticarəti kimi geosiyasi dəyişikliklər görəcəyik ki, buna Türkmənistandan təbii qazın ticarəti də daxil olacaq. Bu, həmçinin, Türkiyə və Avropanın sərmayəsi ilə mütəşəkkil sənaye zonalarının yaranmasına gətirib çıxara və qlobal iqtisadiyyatın oradakı iştirakını artıra bilər”.
Onu da qeyd edək ki, Soçi görüşündən sonra üç ölkənin baş nazirlərinin müavinlərindən ibarət olan işçi qrupun Moskvada keçirəcəyi iclasda əldə olunan razılaşmalar açıqlanacaq. Nikol Paşinyanın davranışları, çıxışı göstərdi ki, Ermənistanın nəzərdə tutulan məsələlərə, layihələrə razılıq verməkdən başqa çıxış yolu yoxdur. İndilikdə isə, Soçi görüşü və hər üç ölkənin siyasi rəhbərliyi tərəfindən imzalanmış bəyanat regionumuzun gələcək inkişafı baxımından böyük ümidlər yaradır. Bu, yalnız münaqişə tərəfi olmuş iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması üçün deyil, ümumilikdə bölgənin beynəlxalq əməkdaşlıq platformasına çevrilməsi baxımından böyük perspektivlər vəd edir.
Ramil QULİYEV
