İşğaldan azad edilən ərazilərimizdə və hazırda müvəqqəti olaraq Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altında olan torpaqlarımızda mövcud olan abidələrin Azərbaycan tərəfindən tam olaraq siyahıya alınmadığı barədə iddialar var.
Bir çox mütəxəssislər qeyd edir ki, Qarabağ abidələri Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən tam siyahıya alınmayıb. Abidələrlə bağlı hazırda mövcud olan siyahı isə ayrı-ayrı mütəxəssislər tərəfindən hazırlanıb. Hətta bu siyahının Dövlət Xidmətinə təqdim edildiyi də deyilir, amma ortada heç nə yoxdur.
İddialara görə, ermənilər artıq yüzlərlə abidəni siyahıya alib beynəlxalq aləmə yayır, bizdə isə bu sahədə görülən işlər qənaətbəxş deyil.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə son açıqlamasında bildirmişdi ki, son 28 ildə ermənilərin həyata keçirdiyi siyahıyaalmanın iki formatı var və hər iki format da onda var. O bildirdi ki, bu siyahılarda ermənilərin 2010-cu ildə 800 abidə, 2011-ci ildə 1200 abidə, 2012-ci ildə 600 abidə, 2014-cü ildə 1800 abidə qeydiyyata aldıqları göstərilir və bu siyahının birində 5 minə, o birində isə 10 minə yaxın tarix və mədəniyyət abidələri əks olunub. Müvəqqəti olaraq Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan ərazilərimizdəki abidələri ermənilər tam olaraq siyahıya aldıqlarını iddia edirlər, bu siyahını kitablara, bukletlərə salıb beynəlxalq aləmə yayırlar. Tez-tez eşidirik ki, Dövlət Xidməti azad edilən ərazilərdəki abidələri tam olaraq siyahıya almayıb və onları dövlət reyestrinə salmayıb. Ümimiyyətlə, Qarabağdakı abidələrin dövlət reyestrinə salınması prosesi necə gedir, nə qədər abidə var, Dövlət Xidməti neçəsini qeydiyyata alıb?
“İndiyədək aparılmış ilkin monitorinqlər zamanı…”
Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin mətbuat katibi Fariz Hüseynli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə, 706-sı dövlət qeydiyyatında olmaqla, 2600-dən çox tarix-mədəniyyət abidəsi var. Dövlət qeydiyyatına alınan abidələrdən 6-sı dünya əhəmiyyətli memarlıq, 5-i dünya əhəmiyyətli arxeoloji, 119-u ölkə əhəmiyyətli memarlıq, 121-i ölkə əhəmiyyətli arxeoloji, 393-ü yerli əhəmiyyətli memarlıq, 23-ü yerli əhəmiyyətli bağ-park, monumental və xatirə, 22-si yerli əhəmiyyətli arxeoloji abidələr, 17-si dekorativ-tətbiqi sənət nümunələridir.
“Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad olunmuş ərazilərində müvəqqəti xüsusi idarəetmənin təşkili” haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 oktyabr 2020-ci il tarixli Fərmanının 7.8-ci bəndinin icrası üçün Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin nümayəndələri işğaldan azad olunmuş rayonlara ezam edilib və mədəniyyət obyektlərinin (abidələrinin və müəssisələrinin) ilkin inventarlaşdırılması və mühafizəsi ilə bağlı vəzifələrin yerinə yetirilməsinə başlanıb.
İndiyədək aparılmış ilkin monitorinqlər zamanı dövlət qeydiyyatında olan 385 tarix-mədəniyyət abidəsinə baxış keçirilib”.
F.Hüseynlinin sözlərinə görə, bundan əlavə, həmin ərazilərdə yerləşən dövlət qeydiyyatında olmayan tarixi, memarlıq, arxeoloji əlamət daşıyan 144 obyektin monitorinqi aparılıb. “Baxış keçirilən tarix-mədəniyyət abidələrinin və tarixi, memarlıq, arxeoloji əlamət daşıyan obyektlərin əksəriyyətinin işğalçılar tərəfindən tamamilə dağıdılaraq yalnız qalıqlarının qaldığı, müdaxilələrin olunduğu və vandalizmə məruz qaldığı aşkar edilib.
Monitorinqlərlə bağlı məlumatlar Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Xocavənd, Qubadlı, Ağdam və Kəlbəcər rayonlarını əhatə edir.
Monitorinqlərin həyata keçirilməsi davamlı bir prosesdir. İşğaldan azad edilən ərazilərin böyüklüyü, ən əsası da mina təhlükəsi aparılan monitorinqlərin qısa zamanda yekunlaşdırılması prosesinə təsir etmiş olur. Buna baxmayaraq, həmin ərazilərdə monitorinqlər fasiləsiz olaraq davam etdirilir. Əməkdaşlarımız tərəfindən tarix-mədəniyyət abidələrinin monitorinqi ilə bağlı məlumatlar gündəlik olaraq Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə göndərilir. Aparılan monitorinqlər yekunlaşdıqdan sonra dövlət qeydiyyatında olmayan tarixi abidələr də reyestrə daxil ediləcək”- deyə F.Hüseynli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
