Azərbaycan və Türkmənistan arasında “Dostluq” yatağı ilə bağlı məlum anlaşma bu gün dünya miqyasında da yüksək qiymətləndirilir. Hesab edilir ki, bu, əslində Xəzər üzərindən Azərbaycanın Orta Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığının yeni mərhələsinin başlanmasına da yeni təkan verəcək.
Bu fonda xüsusi qeyd etmək lazım gəlir ki, əslində, Xəzəryanı ölkələr arasında geniş əməkdaşlıq münasibətləri mövcuddur. Bu platformanın yaradılmasında və funksionallığının təmin olunmasında Azərbaycanın rolu əvəzsizdir. Azərbaycan hər zaman Xəzərdə dialoq, qarşılıqlı anlaşma, əməkdaşlıq və sabitlik mühitinin formalaşdırılmasına böyük səy göstərib və dənizin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi üçün ilk təşəbbüs göstərən ölkələrdən biri kimi çıxış edib. Xəzəryanı dövlətlər arasında qarşılıqlı kompromis və mövqelərin yaxınlaşması nəticəsində 2018-ci ildə Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın imzalanması da buna bariz nümunədir. Bütün bunların ardınca Azərbaycanın “Kəpəz”, Türkmənistanın isə “Sərdar” adlandırdığı “Dostluq” yatağı ilə bağlı razılıq dənizdə əməkdaşlığı daha da dərinləşdirir. Bu layihə Azərbaycanın neft-qaz sənayesinin perspektiv inkişafı baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Yataqdan hasil olunacaq neft və qaz Azərbaycanın infrastrukturu, ixrac kəmərləri vasitəsilə daşınacaq. Neft və qaz ixracatçısı olan Azərbaycanın həm də tranzit ölkə kimi önəmi artacaq. Memorandumun imzalanması Azərbaycanla Türkmənistan arasında energetika və nəqliyyat-kommunikasiya sahələrində əməkdaşlığın yeni mərhələyə yüksəldilməsi baxımından çox önəmli addımdır. Eyni zamanda bu, Xəzər hövzəsi ölkələrinin gələcək əməkdaşlığına geniş perspektivlər açır və Orta Asiya ölkələri üçün Azərbaycanın tranzit əhəmiyyətini daha da gücləndirir. Qazaxıstanın Avrasiya İnteqrasiyası İnstitutunun eksperti Samat Nurtaza hesab edir ki, bu tarixi hadisə türk dövlətləri arasında inteqrasiyaya yeni impuls qazandıracaq: “Xəzər bizim ortaq dənizimizdir. İki qardaş dövlət - Azərbaycanla Türkmənistanın belə bir anlaşma sənədinə qol qoyması türk dünyası üçün yeni bir birlik mesajı oldu. Qazaxıstana gəldikdə onu deyə bilərəm ki, bizim üçün bunun ciddi iqtisadi faydaları olacaq. Xəzərə çıxışı olmayan Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkiyə kimi ölkələr də bu anlaşmanın yaradacağı tranzit imkanlardan yararlanacaqlar. Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın qələbəsi ilə sona çatması, Naxçıvana dəhlizin əldə olunması isə çoxdan gözlədiyimiz yeni reallığı ortaya qoyub. Gələcəkdə bütün region ölkələrinin, o cümlədən, İstanbuldan Altaylara qədər türk dövlətlərinin Xəzər üzərindən keçməklə bu koridordan təhlükəsiz şəkildə faydalanması, tarixi İpək Yolunun yeni modelinin inkişafı perspektivi yaranıb”.
Digər politoloq Amangeldi Kurmetulı isə bildirir ki, iki dövlət arasındakı anlaşma memorandumu bölgədə təhlükəsizliyi gücləndirməklə yanaşı, Türkmənistanın və digər Mərkəzi Asiya ölkələrinin başqa dövlətlərdən asılılğını azaldacaq, iqtisadiyyatın və enerjidaşıyıcıların şaxələndirilməsinə münbit zəmin hazırlayacaq: “Qardaş Azərbaycanla Türkmənistan arasında anlaşılmazlıqların aradan qaldırılması, “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması təkcə iki ölkəyə deyil, bütün türk dünyasına yeni imkanlar açacaq. Belə ki, indiyədək öz enerji resurslarını Rusiya və Çin üzərindən ucuz qiymətə satan Türkmənistan üçün yeni iqtisadi qaynaqlar və enerji xətlərinin diversifikasiyası şansı yaradacaq. Bu hadisə bizim üçün də çox önəmlidir. Çünki sözügedən anlaşma “Transxəzər” boru xəttinin çəkilməsi və yüksək tələbatlı, inkişaf etmiş Avropa bazarına çıxışın əldə olunması məsələsini yenidən aktuallaşdıracaq. Bu da, öz növbəsində, Türkmənistanla bərabər digər Orta Asiya dövlətlərinin, xüsusilə Özbəkistan və Qazaxıstanın da enerji ixracının şaxələndirilməsi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan isə həm geosiyasi, həm də tranzit ölkə kimi öz önəmini artıracaq. İki qardaş dövlətin başçılarının sənədi imzalaması, işlənəcək yatağa simvolik olaraq “Dostluq” adının verilməsi, ən başlıcası, bu görüşün xoş dialoq və qarşılıqlı səmimiyyət şəraitində keçməsi Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının fəaliyyətində aktiv iştirak etməyən Türkmənistan üçün bu platformanı da cəlbedici hala gətirəcək”.
Beləliklə, qeyd edilənlər göstərir ki, Azərbaycanın Türkmənistanla imzaladığı sənədin çox böyük beynəlxalq və regional əhəmiyyəti var. Sözügedən sənədin imzalanması sübut edir ki, Xəzər dənizində bütün məsələlər dialoq və əməkdaşlıq mühitində həll oluna bilər. Memorandum Xəzər dənizi regionunda enerji və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsi və xarici investorların bu layihələrə cəlb edilməsi, Azərbaycanın nəqliyyat-tranzit potensialının möhkəmlənməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Belə görünür ki, artıq Orta Asiya ölkələri də Azərbaycanın tranzit imkanlarından daha böyük həcmdə istifadə edə biləcək.
Nahid SALAYEV
