Erməni işğalından azad edilən tarixi ərazilərimizdə düşmən tərəfindən bütün növ abidələrimizə, mədəniyyət ocaqlarımıza qarşı vandalizm həyata keçirilib. Bir çox abidəmizi erməniləşdirə bilsələr də, xeyli sayda abidəmizi erməniləşdirə bilmədikləri üçün onları tamamilə məhv ediblər. Bu gün işğaldan azad edilən ərazilərimizdə olan tarixi mədəniyyət abidələrinin, mədəniyyət müəssisələrinin vəziyyəti ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən monitorinqlər keçirilməyə başlayıb.
Məlum olduğu kimi “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad olunmuş ərazilərində müvəqqəti xüsusi idarəetmənin təşkili haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 29 oktyabr tarixli, 1170 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad olunmuş ərazilərində, Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsünə müvafiq olaraq, hər rayon üzrə xüsusi idarəetməni həyata keçirən müvəqqəti komendantlıqlar və komendantlıqların nəzdində aidiyyəti dövlət orqanlarının (qurumlarının), o cümlədən, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin nümayəndələrinin daxil olduğu əməliyyat qərargahları yaradılıb. Fərmanın 7.8-ci bəndində müvəqqəti komendantlıqlara tarix və mədəniyyət obyektlərinin (abidələr və müəssisələr) ilkin inventarlaşdırılması və mühafizəsi ilə bağlı vəzifələrin yerinə yetirilməsi tapşırılıb.
Mədəniyyət Nazirliyindən mətbuata verilən məlumata görə, müvafiq vəzifələrin icrası məqsədilə müvəqqəti komendantlıqların nəzdindəki əməliyyat qərargahlarında təmsil olunan Mədəniyyət Nazirliyinin abidələr və mədəniyyət müəssisələri üzrə ixtisaslı nümayəndələri tərəfindən işğaldan azad olunmuş rayonların ərazilərində monitorinqlərə başlanıb.
Aparılan ilkin monitorinqlər zamanı 56 mədəniyyət müəssisəsi, o cümlədən, 25 kitabxana,19 mədəniyyət evi və klub müəssisəsi, 7 muzey, 5 uşaq musiqi məktəbi aşkar edilib. Bütün müəssisələr demək olar ki, tamamilə dağıdılmış vəziyyətdədir.
İlkin monitorinqlər zamanı 49 tarix-mədəniyyət abidəsinə, tarixi, memarlıq və arxeoloji əlamət daşıyan obyektə, o cümlədən, Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsində alban məbədinə (1170-ci il), Zəngilan rayonunun Əmirxanlı kəndində Qız qalasına (XII əsr), Məmmədbəyli kəndində Səkkizguşəli türbəyə (1304-1305-ci illər), Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndində karvansaraya (XVII əsr) baxış keçirilib.
28 abidənin işğalçılar tərəfindən tamamilə dağıdıldığı və yalnız qalıqlarının olduğu aşkar edilib.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə monitorinqlərin aparılması davam etdirilir.
Ekspertlərin fikrincə, yaradılan komendantlıqlarda mədəniyyət sahəsinin də təmsil olunması çox müsbət haldır. Artıq komendantlığın ilkin uğurlarının müşahidə edildiyini deyən mütəxəssislər hesab edirlər ki, məhz bu şəraitdə mütəxəssislərimiz təhlükəsiz şəkildə abidələrin vəziyyətini öyrənə bilirlər. Bəzi mütəxəssislərin fikrincə, bu monitorinqlər daha da dərinləşməli, BMT-nin və digər beynəlxalq qurumların, elmi mərkəzlərin əməkdaşları, ekspertləri də bu monitorinqlərə cəlb edilməlidirlər ki, onlar ermənilər tərəfindən Azərbaycanın maddi-mədəni irsinin necə vandallıqla dağıdıldığını, məhv edildiyini, ağır zədələndiyini öz gözləri ilə görüb hesabatlarında qeyd etsinlər.
“Bizim əlimizdə ciddi məlumatlar var ki...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, ermənilər ən böyük zərbəni arxeoloji abidılərə vurublar, abidələri talayıblar. Alim vurğuladı ki, Ermənistan hökuməti işğal altında olan ərazilərimizdə “qızıl axtaranların” cinayətkar fəaliyyətinə şərait yaradıb, onlar da arxeoloji abidələrdə qanunsuz qazıntı aparmaqla onları dağıdıb, məhv ediblər. Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən monitorinqin daha geniş və əhatəli olmalı olduğunu deyən F.Quliyevin sözlərinə görə, biz bununla ermənilərin gizlində qalan bir çox cinayətlərini də üzə çıxarmış olarıq. “Ali Baş Komandanın rəhbərliyilə rəşadətli ordumuz tərəfindən torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasından sonra həmin ərazilərdə artıq canlı həyatın bərpa olunması prosesi başlayıb. Təbii ki, bu işdə də hər kəsin üzərinə öz sahəsinə görə vəzifələr düşür. Düşünürük ki, Azərbaycanda abidələrin qeydiyyatı, inventarlaşdırılması işləri işğaldan azad edilən ərazilərimizdə də təşkil edilməli və həyata keçirilməlidir. Bu olduqca vacibdir. Şübhəsiz ki, bizim erməni işğalı altında olmuş ərazilərimiz ciddi dağıntılara məruz qalıb. Onu xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, işğal dövründə ermənilər tərəfindən qanunsuz arxeoloji qazıntı işləri həyata keçirilib. Bizim əlimizdə ciddi məlumatlar var ki, ermənilər uzun illər işğal olunmuş ərazilərimizdə saysız qanunsuz arxeoloji qazıntı aparıblar. Bu o arxeoloji qazıntı işləridir ki, bunlar ermənilər tərəfindən gizlin aparılırdı və bu barədə məlumat yaymırdılar. Ermənilər yalnız Azıx mağarasında və Şahbulaq qalasında apardıqları qanunsuz arxeoloji qazıntıları ictimailəşdirmişlər. Azıxda qanunsuz arxeoloji qazıntı işləri həyata keçirməklə ermənilər qondarma rejimin təbliğatını həyata keçirmək məqsədi güdürdülər. Bu arxeoloji qazıntılar abidənin hansısa millətə, etnosa aid olduğunu sübut etmək üçün aparılmırdı, məqsəd qondarma xunta rejimini “tanıtmaq”, reklam etmək idi ki, “bizim görün necə imkanımız var ki, dünya əhəmiyyətli abidənin üzərində qazıntı işləri də apara bilirik”. Ermənilərin Azıxda, Şahbulaqda və digər ərazilərimizdə apardıqları qanunsuz qazıntı işlərinə Azərbaycan rəsmən etirazını bildirib, bununla bağlı Xarici İşlər Nazirliyinin və digər müfaviq qurumların bəyanatları olub. Dövlətimizin rəsmi etirazından sonra həmin abidələrdə ermənilərin apardıqları qanunsuz arxeoloji qazıntılarda iştirak edən xarici alimlərin hamısı bu işdən imtina etdi və anladılar ki, bu, beynəlxalq hüquq normalarının kobud şəkildə pozulmasıdır. Şahbulaqda aparılan qazıntılar isə həmin ərazidə ermənilərin “tarixi kökünü sübut etmək, təsdiq etmək” məqsədi daşıyırdı. Ona görə də həmin qanunsuz arxeoloji qazıntılar “yüksək səviyyədə” təşkil edilmişdi və bu qanunsuz işə böyük maliyyə vəsaiti yatırılmışdı. Məqsəd də ermənilərin xristianlığın Qafqazda yayıldığı ilk dövrlərdən “burada yaşadığını” “təsdiqləmək” idi. Lakin ermənilərin bu cəhdləri beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilmədi və tanınmadı. Düzdür, bu mövzularda müəyyən məqalələrini çap etdirdilər, amma həmin məqalələr, onların “nəticələri” opponentlər tərəfindən “yenilik” kimi qəbul edilmədi. Çünki həmin tədqiqatlarda materilalların çox ciddi şəkildə saxtalaşdırılması halı var idi və burada çoxsaylı saxta yanaşmaya, yalan fikirlərə yol verilmişdi. Bu məqsədə ermənilər nail olmadılar. Dünyanın elmi ictimaiyyətində işğal altında olan torpaqlarda aparılan “arxeoloji qazıntılara”, “tədqiqatlara” yaxşı baxmırlar, münasibət çox pisdir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə Prezidentin fərmanı ilə komendantlıqların yaradılması və bu komendantlıqlarda mədəniyyət sahəsinə də yer verilməsi çox müsbətdir və çox əhəmiyyətlidir. Komendantlıqların nəzdində Mədəniyyət Nazirliyinin də xüsusi mütəxəssis qrupları təmsil olunurlar. Artıq Mədəniyyət Nazirliyi bu istiqamətdə işləri təşkil edir və abidələr üzrə monitorinqlər də həyata keçirilir”.
F.Quliyev təklif edir ki, həmin ərazilərdə arxeoloji abidələrin monitorinqi ayrıca aparılsın. Abidələrin müxtəlif növləri əhatə etdiyini deyən F.Quliyev qeyd etdi ki, burada memarlıq, arxeoloji və sair abidələr var. “Biz həmin bölgənin memarlıq abidələrini yaxşı tanıya bilərik. Amma arxeoloji abidələrin vəziyyətinin öyrənilməsi, işğal dövründə onlara olan müdaxilələrin geniş şəkildə araşdırılması işində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası xüsusi rol oynasa, daha yaxşı olar. Çünki AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun bu prosesə cəlb edilməsini arzu edirik. Arxeoloji abidələrimizin həmin bölgələrdə yenidən qeydiyyata alınmasına ehtiyac var. Bizim 30 ilə yaxın idi ki, bu abidələrin taleyindən elə də xəbərimiz olmayıb, onlar haqqında olan məlumatlarımız səthidir. Son 20 ildə işğal altında olan torpaqlarımızda saysız abidə aşkarlanıb ki, bizim onlardan xəbərimiz olmayıb.
İndi orada nə qədər arxeoloji abidə yenidən müəyyən edilməlidir. Çünki əlimizdə indi yeni imkanlar var ki, müasir texnologiyalardan istifadə edərək o abidələri aşkar edə bilərik” - deyə F.Quliyev qeyd etdi.
F.Quliyevin sözlərinə görə, erməni mediasında abidələrimizin dağıdılmasını təsdiqləyən kifayət qədər məlumat da var. Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin xeyli hissəsi qızıl axtaran ermənilər tərəfindən dağıdılıb, onların məqsədi qızıl axtarıb tapmaq olub. Ermənilərin saysız cinayət törətdiyini deyən F.Quliyev hesab edir ki, bu monitorinqlərə beynəlxalq qurumların da nümayəndələri, ekspertləri cəlb olunmalıdırlar.
İradə SARIYEVA
