Dünya təcrübəsi bir daha təsdiqləyir ki, vətəndaş cəmiyyəti müasir dövlətin sosial, siyasi və ictimai inkişafında mühüm rol oynayan əsas institutlardan biridir. Qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai birliklər, könüllü təşəbbüslər, media, peşə birlikləri və digər ictimai platformalar vətəndaşların cəmiyyətin idarə olunmasında iştirakını genişləndirir. Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması müstəqillik dövrünün mühüm proseslərindən biri olub və son illərdə bu sahədə həm yeni imkanlar, həm də ciddi çağırışlar meydana çıxıb. Prosesdə mühüm rol oynayan məqamlardan biri isə bu sahədə də rəqəmsallaşma və innovasiyalardan geniş istifadə olunmasıdır.
Süni intellektin imkanlarından səmərəli istifadə edən QHT-lər daha çevik idarəetmə modelinə malikdir
Müasir dövrdə rəqəmsallaşma cəmiyyətin bütün sahələrinə, o cümlədən vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinə ciddi təsir göstərən əsas amillərdən birinə çevrilib. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı vətəndaşların ictimai proseslərdə iştirak imkanlarını genişləndirir, dövlət və cəmiyyət arasında əlaqələrin daha operativ qurulmasına şərait yaradır. Azərbaycanda da son illərdə rəqəmsal transformasiya, elektron hökumət, süni intellekt və innovasiyaların inkişafı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. 2026-cı ildə rəqəmsallaşma, elektron hökumət, süni intellekt və innovasiyalar üzrə dövlət siyasətinin əlaqələndirilməsi məqsədilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması və 2026–2028-ci illər üzrə fəaliyyət planının təsdiqlənməsi bu istiqamətin əhəmiyyətini göstərir.
Rəqəmsallaşmanın vətəndaş cəmiyyətinə ən mühüm təsirlərindən biri ictimai iştirakçılığın genişlənməsidir. Əvvəllər vətəndaşların ictimai təşəbbüslərdə iştirakı əsasən fiziki görüşlər, konfranslar və ənənəvi media vasitəsilə həyata keçirilirdisə, bu gün sosial şəbəkələr, onlayn platformalar, videokonfranslar və rəqəmsal müraciət sistemləri daha geniş imkanlar yaradır. Vətəndaşlar sosial problemləri daha sürətli gündəmə gətirə, ictimai kampaniyalar təşkil edə və müxtəlif təşəbbüslər ətrafında qısa müddətdə birləşə bilirlər. Bunlar fonunda Azərbaycan Milli QHT Forumunun (AMQF) təşkilatçılığı ilə "QHT sektorunda rəqəmsallaşma və innovasiyalar" mövzusunda keçirilən dəyirmi masa mühüm önəmə malikdir. Burada
QHT Forumunun İdarə Heyətinin üzvü, deputat Azər Allahverənov QHT-lərin necə daha çevik idarəetmə modelinə malik olduğundan bəhs edib: "Rəqəmsal texnologiyalardan və süni intellektin imkanlarından səmərəli istifadə edən QHT-lər daha çevik idarəetmə modelinə malik olur, cəmiyyətlə daha effektiv kommunikasiya qurur və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Azərbaycanda, xüsusilə də QHT sektorunda rəqəmsallaşma və innovasiya mövzusu müasir dövrün aktual məsələlərindən biridir ki, bu zaman-zaman biz gündəlik fəaliyyətimizdə də bu məsələlərin ayrı-ayrı aspektlərinə nəzər salırıq. Çünki dünyada çox ciddi və sürətlə inkişaf edən bir rəqəmsal transformasiya dövrü müşahidə edilməkdədir. Ölkəmiz də bu prosesdən geri qalmamaq üçün çox vacib bir mütərəqqi addımlar atmaqdadır. Burada qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, institusional səviyyədə, misal üçün, ayrı-ayrı strukturların yaradılması, xüsusilə də bu rəqəmsal siyasətin həyata keçirilməsi istiqamətində, elektron hökumət və bu platformalar üzərində kifayət qədər mühüm olan bir sıra vacib alətlərin yeni dövrün tələblərinə uyğun olaraq təkmilləşdirilməsi və birbaşa olaraq həm də çox vacib olan qanun layihələrinin qəbul edilməsidir. Daha sonra burada rəqəmsal inkişaf strategiyası, o cümlədən də bu sahə ilə bağlı olan dövlət proqramının təsdiq olunması bundan xəbər verir ki, Azərbaycanda da bu istiqamətdə çox ciddi işlər həyata keçirilməkdədir". Qeyri-hökumət təşkilatları rəqəmsal platformalardan istifadə etməklə öz layihələri haqqında məlumatları daha geniş auditoriyaya çatdıra, könüllüləri cəlb edə, onlayn təlimlər keçirə və ictimai rəyin öyrənilməsini daha asan təşkil edə bilirlər. BMT-nin İnkişaf Proqramının Azərbaycanda həyata keçirdiyi “Developing Innovation-driven and Sustainable Civil Society in Azerbaijan” layihəsi də vətəndaş cəmiyyətinin innovasiya yönümlü və dayanıqlı inkişafını, sosial sahibkarlıq və innovativ həllərin təşviqini qarşıya məqsəd qoyur.
Dövlət-QHT əməkdaşlığı daha da güclənir
Elektron hökumətin inkişafı da vətəndaş cəmiyyəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət xidmətlərinin rəqəmsal formada təqdim olunması vətəndaşların dövlət qurumları ilə münasibətlərini sadələşdirir və müəyyən hallarda ictimai nəzarət imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan hökumətinin rəqəmsal ekosistemində vətəndaşlara çoxsaylı elektron xidmətlərin təqdim edilməsi, o cümlədən “mygov” platformasının inkişaf etdirilməsi bu istiqamətdə atılan addımlardandır. Rəqəmsal hökumət xidmətlərinin istifadəçi üçün daha rahat və əlçatan olması əsas prioritetlərdən biridir.bu fonda QHT-lərin innovativ idarəetmə alətlərindən istifadəsinin genişləndirilməsi, rəqəmsal bacarıqların inkişaf etdirilməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi prioritet istiqamətlərdir. Ümumiyyətlə, ölkəmizdəki QHT-lərdə süni intellekt alətlərinin tətbiqi, rəqəmsal idarəetmə sistemləri, kibertəhlükəsizlik, məlumatların qorunması, sosial media strategiyaları, elektron iştirakçılıq mexanizmləri və innovativ layihə idarəetmə həlləri ilə bağlı fikir mübadiləsi aparılıb və bu istiqamətdə dövlət-QHT əməkdaşlığının daha da gücləndirilməsi xüsusi diqqət mərkəzindədir.
İnnovasiyaların tətbiqi vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətini yalnız texniki baxımdan deyil, məzmun baxımından da dəyişir. Süni intellekt, böyük verilənlər, bulud texnologiyaları və digər müasir həllər sosial problemlərin daha dəqiq təhlilinə imkan verir. Məsələn, QHT-lər müxtəlif sosial qrupların ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək üçün məlumat analitikasından istifadə edə, sosial layihələrin nəticələrini ölçə və resursları daha səmərəli istiqamətləndirə bilərlər. Azərbaycanda 2026-cı ildə keçirilən SOCGOV platformasının gündəliyində də süni intellekt, məlumat analitikası, rəqəmsal sosial xidmətlər və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının innovativ idarəetmədə iştirakı xüsusi yer tutur. Rəqəmsal texnologiyalar vətəndaş cəmiyyəti ilə dövlət arasında dialoqun inkişafına da xidmət edə bilər. Onlayn ictimai dinləmələr, elektron sorğular, rəqəmsal müraciətlər və açıq məlumat platformaları vətəndaşların qərarvermə proseslərinə münasibət bildirməsini asanlaşdırır. 2026-cı ilin iyulunda Azərbaycanda QHT-lərin ölkənin rəqəmsal inkişaf siyasətinə dəstəyi ilə bağlı ictimai müzakirənin keçirilməsi dövlət, QHT sektoru və digər maraqlı tərəflər arasında bu sahədə əməkdaşlığın genişləndirilməsi meylini göstərir. Bununla belə, mühüm məsələ informasiya təhlükəsizliyi və şəxsi məlumatların qorunmasıdır. Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları çox vaxt insanların şəxsi və sosial məlumatları ilə işləyirlər. Bu məlumatların qorunması üçün müasir kibertəhlükəsizlik standartlarının tətbiqi, məlumatların qanuni və şəffaf istifadəsi və vətəndaşların rəqəmsal hüquqları barədə maarifləndirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, süni intellektdən istifadə zamanı etik prinsiplərə, şəffaflığa və insan hüquqlarına riayət edilməlidir. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı vətəndaş cəmiyyətinin təşkilati modelinə də təsir göstərir. Gələcəkdə ənənəvi QHT-lərlə yanaşı, rəqəmsal platformalar üzərində fəaliyyət göstərən ictimai təşəbbüslərin, sosial startapların və texnologiya əsaslı sosial müəssisələrin sayının artması mümkündür. Belə təşəbbüslər sosial problemlərin həllinə innovativ yanaşmalar gətirə və gənclərin ictimai fəaliyyətə marağını artıra bilər. Gələcəkdə dövlət qurumları, QHT-lər, özəl sektor, akademik dairələr və texnologiya mütəxəssisləri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi rəqəmsal vətəndaş cəmiyyətinin daha sürətli inkişafına imkan verəcək. Amma texnologiyanın yalnız xidmətlərin elektronlaşdırılması vasitəsi deyil, həm də vətəndaşların ictimai qərarların qəbulunda fəal iştirakını təmin edən mexanizmə çevrilməsi əsas məqsədlərdən biri olmalıdır. Bu halda rəqəmsallaşma Azərbaycanda daha açıq, çevik, innovativ və vətəndaş yönümlü ictimai mühitin formalaşmasına mühüm töhfə verəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
