Səh­nə­miz­də ki­şi ak­tyor­la­ra qa­dın pal­ta­rı ge­yin­dir­mək yet­məz­mi...

Zül­fiy­yə El­dar­qı­zı: "Qa­dın əda­sı ilə da­nı­şan ak­tyor heç vaxt oğ­lan uşa­ğı­na ki­şi psi­xo­lo­gi­ya­sı aşı­la­ya bil­məz"

Kə­nan Ha­cı: "Bu­nun fə­sad­la­rı bu gün özü­nü hiss et­dir­mə­sə də, sa­bah müt­ləq hiss et­di­rə­cək"

Tə­ra­nə Əli­za­də: "Səh­nə­cik­lər­də ki­şi­lər qa­dın qi­ya­fə­sin­də qey­bət edir"

Hər za­ma­nın öz hök­mü var. Am­ma bə­zən elə in­san­lar ta­pı­lır ki, za­ma­nın hök­mü­nü də­yiş­di­rib öz şüu­ral­tı is­tək­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mək is­tə­yir. Əl­bət­tə, bu is­tək fay­da­lı­dır­sa, sə­nə­tə əla­və rəng qa­ta bi­lir­sə, in­san­la­ra gə­rək­dir, əks hal­da, onun üzə çıx­ma­sı özü mə­nə­vi fə­la­kət­dir.

Bü­tün dövr­lər­də is­te­dad­lı in­san­lar olub və on­lar sə­nə­tə xid­mət na­mi­nə müx­tə­lif üsul­la­ra əl atıb, ide­ya­lar ve­rib, hə­ya­ta ke­çi­rib. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, o in­san­lar sə­nət­lə bağ­lı ide­ya­la­rı­nı gənc­lik dövr­lə­rin­də ger­çək­ləş­di­rib.

XIX əs­rin so­nu, XX yü­zil­li­yin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da mə­də­ni-maa­rif hə­rə­ka­tı­nın ba­şın­da Azər­bay­can gənc­lə­ri da­ya­nır­dı. Bu gənc­lər ədə­biy­ya­tın, te­at­rın in­ki­şa­fın­da ye­ni ide­ya­lar­la çı­xış edir, ma­raq­lı tək­lif­lər ve­rir, səh­nə, sə­nət uğ­run­da fəa­liy­yət gös­tə­rir­di­lər. Əsa­sı da­hi­lə­ri­miz tə­rə­fin­dən qo­yu­lan pe­şə­kar te­atr və ki­no sə­nə­ti­nin keç­mi­şi və bu gü­nü ara­sın­da mü­qa­yi­sə­lər apar­saq, qar­şı­mı­za ma­raq­lı mən­zə­rə çı­xar. Dü­nən Azər­bay­can səh­nə­si qa­dı­nın üzü­nə bağ­lı idi. Bu gün isə səh­nə­də yüz­lər­lə qa­dın var ki, on­lar te­atr, ki­no sə­nə­ti­nə bö­yük fay­da ve­rir. Qa­dın­la­rın səh­nə­yə çıx­ma­sı ya­saq edil­di­yi çağ­lar­da qa­dın rol­la­rı­nı ki­şi­lər oy­na­yır­dı. Bu biz­də də be­lə olub, di­gər öl­kə­lər­də də. Tə­bii, sə­nət na­mi­nə atı­lan bu ad­dı­mı bu gün hər bi­ri­miz təq­dir edi­rik. Ar­vad pal­ta­rın­da qrim­lə­nib səh­nə­yə çı­xan ki­şi­lər ta­ma­şa­çı­ya an­caq və an­caq sə­nət zöv­qü ve­rir­di, on­la­ra şüu­ral­tı mə­na­da mən­fi emo­si­ya­lar aşı­la­mır­dı, han­sı­sa mən­fi ten­den­si­ya­nı təl­qin et­mir­di. Bu, sırf sə­nət uğ­run­da atı­lan ad­dım­lar idi...

Bığ­lı-saq­qal­lı "qa­dın"la­rın səh­nə­si...

Bu gün isə ki­şi­lə­rin qa­dın ge­yi­min­də səh­nə­yə çıx­ma­sı­na heç bir eh­ti­yac du­yul­mur. Baş­lı­ca ola­raq qa­dın ro­lu­nu oy­na­maq üçün ki­fa­yət qə­dər ak­tri­sa­lar var və on­lar is­tə­ni­lən janr­da öz­lə­ri­ni gös­tə­rə bi­lir. Am­ma, tə­əs­süf­lər ol­sun ki, son il­lər səh­nə­miz bığ­lı-saq­qal­lı "qa­dın"lar­la "zən­gin"dir.

Müa­sir döv­rü­müz­də səh­nə sa­hə­sin­də qə­ri­bə ten­den­si­ya­la­ra meyl­lik ya­ra­nıb. Bu ten­den­si­ya­lar, əs­lin­də, il­lər­lə şü­ur al­tın­da giz­lin sax­la­nan, mün­bit şə­ra­it ya­ra­nan ki­mi üzə çı­xa­rı­lan bir nəs­nə­dir. Sə­nə­tə, cə­miy­yə­tə, gənc­li­yə, baş­lı­ca­sı ola­raq uşaq psi­xi­ka­sı­na bö­yük zə­rər vu­ran bu ide­ya­lar təq­dir edil­mə­li de­yil.

Ha­zır­da Azər­bay­can­da çox is­te­dad­lı gənc­lər var və on­lar te­atr sa­hə­sin­də ali təh­sil alıb, pe­şə­kar ak­tyor­la­rın tə­lə­bə­lə­ri olub. An­caq on­la­rın xey­li his­sə­si nə­dən­sə öz mü­əl­lim­lə­ri­nin yo­lu­na sa­diq ol­maq is­tə­mir, "ye­ni" ten­den­si­ya­nın cay­na­ğı­na ke­çə­rək, on­dan qay­naq­la­nan ide­ya­nı ha­zır­la­dıq­la­rı səh­nə­cik­lər va­si­tə­si­lə ta­ma­şa­çı­ya ötü­rür. Bu gün qa­dın pal­tar­lı, qa­dın dü­şün­cə­li "ki­şi"lər səh­nə­də özü­nə yer tut­maq­da­dır. On­lar ola bil­sin ki, bö­yük səh­nə­lər­də öz ide­ya­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çi­rə bil­mir, am­ma çək­dik­lə­ri səh­nə­cik­lər­lə söz­lə­ri­ni de­yə bi­lir. Ha­zır­da in­ter­net re­surs­la­rın­dan, xü­su­sən də "You­Tu­be"un ver­di­yi im­kan­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək öz səh­nə­cik­lə­ri­ni bu­ra­da yer­ləş­di­rir. Səh­nə­cik­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti şit, mə­na­sız, de­di-qo­du, qey­bət məz­mu­nun­da olur və qa­dın rol­la­rı­nı oğ­lan­lar oy­na­yır. Özü də əsl qa­dın ki­mi. İlk ba­xış­dan sə­nə elə gə­lir ki, özü­nü əzə-əzə, qa­dın əda və jest­lə­rin­dən mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də edə­rək da­nı­şan ak­tyor­lar ki­şi de­yil, qa­dın­dır. İn­ter­net üzə­rin­dən hər kə­sin öv­la­dı va­li­deyn nə­za­rə­ti ol­ma­sa, bu səh­nə­lə­rə çox ma­raq­la ta­ma­şa edə bi­lir. Tə­əs­süf ki, hət­ta bə­zi ata və ana­lar öz­lə­ri uşaq­la­rı­nın ya­nın­da o səh­nə­cik­lə­rə ba­xır, şit-şit gü­lür, bu gü­lü­şə öv­la­dı­nı da qa­tır.

Kim(­lər)­sə de­yə bi­lər ki, bu­ra­da nə var, on­lar ak­tyor­dur və cild­dən-cil­də gir­mək on­la­rın pe­şə­si­dir. Bə­li, cild­dən-cil­də gir­mək, müx­tə­lif səp­ki­li ob­raz­lar ya­rat­maq ak­tyor işi­dir, an­caq oğ­lan uşaq­la­rı­nın şüu­ral­tı­na qey­ri-ənə­nə­vi mə­sə­lə­lər ye­rit­mək ak­tyo­run və­zi­fə­si de­yil. Bu ak­tyor­lar san­ki Azər­bay­can­da qey­ri-ənə­nə­vi əx­laq tər­zi­nin ya­yıl­ma­sı­na ça­lı­şan qüv­və­lə­rin ma­raq­la­rı­na xid­mət edir. Be­lə ol­ma­say­dı, ta­ma­şa­çı­nı "gül­dür­mək" üçün baş­qa bir va­si­tə ta­par­dı­lar. Qa­dın ge­yi­min­də səh­nə­yə çı­xan ki­şi­lər oğ­lan uşaq­la­rı­na küt­lə­vi ola­raq şüu­ral­tı şə­kil­də qa­dın psi­xo­lo­gi­ya­sı aşı­la­yır. Fa­ciə bu­dur. Bi­lir­si­niz, iki-üç, lap on-on beş səh­nə təq­dim et­mək olar, am­ma təq­dim edi­lən 100 səh­nə­cik­dən 95-i bu­na həsr olu­nur­sa, da­ha əla­və şər­hə eh­ti­yac qal­mır. Məq­səd ay­dın­dır. Qey­ri-ənə­nə­vi ori­yen­ta­si­ya ten­den­si­ya­sı­nı cə­miy­yət bo­yu yay­ma­ğı qar­şı­la­rı­na məq­səd qo­yub­lar. Bəl­kə də ço­xu et­di­yi­nin, aşı­la­dı­ğı ide­ya­nın fər­qin­də de­yil. Am­ma fakt bu­dur ki, gənc ak­tyor­lar küt­lə­vi ola­raq səh­nə­də qa­dın­la­şır və bu ol­duq­ca mən­fi bir hal­dır.

"Bir­mə­na­lı ola­raq eti­raz edi­rəm"

Azər­bay­can Döv­lət İrə­van Dram Te­at­rı­nın ak­tri­sa­sı, sə­nət­şü­nas­lıq üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, ta­nı­nan bə­dii qi­ra­ət­çi Zül­fiy­yə El­dar­qı­zı bu­nu cə­miy­yə­ti­mi­zin fa­ciə­si sa­yır. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu səh­nə­cik­lə­ri ha­zır­la­yan, ora­da qa­dın ro­lun­da çı­xış edən ak­tyor­lar xal­qı­mı­zın əx­laq mə­də­niy­yə­ti­nə cid­di zər­bə vu­rur: "Çox ak­tu­al bir mə­sə­lə­yə to­xun­mu­su­nuz. Hə­mi­şə ol­du­ğu ki­mi, "Ba­kı-Xə­bər" ye­nə də xal­qın tə­əs­sü­bü­nü çə­kir. Həm bir səh­nə ada­mı ki­mi, həm də uzun il­lər ak­tyor­la­ra dərs de­yən bir mü­əl­lim ki­mi de­yə bi­lə­rəm ki, bu meyl­lər mə­ni çox na­ra­hat edir. Bu ki­mi hal­la­rın küt­lə­vi­ləş­mə­sin­dən ina­nın ki, çox pis olu­ram. Qa­dın pal­ta­rın­da səh­nə­yə çı­xan ki­şi­lər ol­duq­ca pis ənə­nə ya­ra­dır. İn­ter­net sayt­la­rı­na bax­sa­nız gö­rər­si­niz ki, nə qə­dər hid­dət do­ğu­ran səh­nə­lər var. Oğ­lan­lar qa­dın rol­la­rı­na gi­rir və səh­nə­cik­lər ha­zır­la­yır, onu da küt­lə­vi ola­raq in­ter­net üzə­rin­dən ya­yır­lar. Uşaq­la­rın psi­xo­lo­gi­ya­sı­na mən­fi tə­sir gös­tə­rən, on­la­rı müx­tə­lif is­ti­qa­mət­lə­rə yö­nəl­dən bu səh­nə­cik­lər azal­maq əvə­zi­nə, da­ha da küt­lə­vi­lə­şir. O gənc­lər tən­qid­lə­rə də mə­həl qoy­mur. Xa­tır­la­yır­sı­nız­sa, də­fə­lər­lə bi­zim məş­hur ko­me­di­ya ak­tyor­la­rı qa­dın ge­yi­min­də səh­nə­cik­lər gös­tə­rən ak­tyor­la­rı cid­di tən­qid edib və on­la­rı bu yol­dan çə­kin­mə­yə də­vət edib. Qüd­rət­li ak­tyor­la­rı­mız da bu hal­dan cid­di na­ra­hat­lıq ke­çi­rir­di. Am­ma gənc­lər on­la­ra mə­həl qoy­mur­du. Qa­dın əda­sı ilə da­nı­şan ak­tyor heç vaxt oğ­lan uşa­ğı­na ki­şi psi­xo­lo­gi­ya­sı aşı­la­ya bil­məz. Bu bir­mə­na­lı be­lə­dir. Bi­lir­si­niz ki, o səh­nə­cik­lə­ri gös­tə­rən­lər ara­sın­da ki­fa­yət qə­dər is­te­dad­lı gənc var. Am­ma o gənc­lər öz is­te­da­dı­nı boş-mə­na­sız ide­ya­la­rın, ten­den­si­ya­la­rın ayaq tu­tub ye­ri­mə­si­nə sərf edir. Tə­əs­süf ki, bu be­lə­dir. Bir­mə­na­lı ola­raq bu mə­sə­lə­yə eti­raz edi­rəm ki, gənc oğ­lan­lar küt­lə­vi şə­kil­də qa­dın ro­lun­da səh­nə­yə çı­xır. Ta­ma­şa­çı­nı baş­qa cür gül­dür­mək la­zım­dır. Düz­dür, səh­nə hə­ya­tın bir par­ça­sı­dır. Am­ma səh­nə kim­lə­rin­sə öz mən­fi ten­den­si­ya­la­rı­nı yay­maq va­si­tə­si de­yil. Səh­nə­cik­lər ha­zır­la­yan gənc­lər dü­şün­sün ki, şit­lik­lə nə əl­də edir... Da­ha mü­kəm­məl ide­ya­lar or­ta­ya qo­yub te­at­ra, ki­no­ya fay­da ve­rə bi­lər­lər. Çox ar­zu edər­dim ki, bu mə­sə­lə­yə cə­miy­yət ola­raq öz mü­na­si­bə­ti­mi­zi bil­di­rək. O səh­nə­cik­lə­rə bax­ma­yaq, on­la­rın disk­lə­ri­ni al­ma­yaq".

"Ki­şi­nin qa­dın rol­la­rın­da səh­nə­cik­lər gös­tər­mə­si..."

Ta­nın­mış ya­zı­çı Kə­nan Ha­cı da bi­zim­lə söh­bə­tin­də ki­şi­lə­rin küt­lə­vi ola­raq qa­dın ob­ra­zın­da səh­nə­cik­lər­də iş­ti­rak et­mə­si­ni təq­dir et­mə­di­yi­ni bil­dir­di. K.Ha­cı qeyd et­di ki, bu gün Azər­bay­can­da çox is­te­dad­lı gənc­lər var, on­lar səh­nə­yə fay­da ver­mək, ye­ni­lik gə­tir­mək is­tə­yir. Bu­nun­la be­lə, mən­fi ten­den­si­ya­la­rın ya­yıl­ma­sı­na da xid­mət edən gənc­lə­rin ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yan mü­sa­hi­bi­miz bil­dir­di ki, on­la­ra qar­şı cə­miy­yət ba­rış­maz ol­ma­lı­dır: "Ya­ra­dı­cı­lıq mə­sə­lə­lə­rin­də ye­ni­lik­lə­rin, ye­ni ide­ya­la­rın ol­ma­sı va­cib­dir. Mən­cə sağ­lam ide­ya­la­ra açıq ol­maq la­zım­dır. İs­te­dad­lı adam­la­rın dü­şün­cə­si­nə hər za­man eh­ti­yac var. Am­ma to­xun­du­ğu­nuz prob­lem, hər bir azər­bay­can­lı ki­mi, mə­ni də na­ra­hat edir. Bu gün 19-cu əs­rin so­nu, 20-ci əs­rin əv­vəl­lə­ri de­yil. İn­di ta­mam baş­qa bir za­man­dır. O vaxt ki­şi­lər qa­dın pal­ta­rın­da səh­nə­yə çı­xır­dı, am­ma on­lar sə­nə­ti ta­nı­dır­dı. Ha­zır­da isə ki­şi­nin qa­dın rol­la­rın­da səh­nə­cik­lər gös­tər­mə­si uşaq­la­ra cid­di tə­sir edir. Bu şüu­ral­tı mə­sə­lə­dir. Bu səh­nə­cik­lər ola bil­sin ki, oğ­lan uşaq­la­rı­nın ori­yen­ta­si­ya­sı­na da tə­sir­siz ötüş­mə­sin. Bu­ra­da qey­ri-ənə­nə­vi ori­yen­ta­si­ya mə­sə­lə­si­nin ya­yıl­ma­sı na­ra­hat­lıq do­ğu­rur. Bu­nun fə­sad­la­rı bu gün özü­nü hiss et­dir­mə­sə də, sa­bah müt­ləq hiss et­di­rə­cək. Ba­ya­ğı­lı­ğı təb­liğ et­mək ol­maz. On­suz da səh­nə­də ba­ya­ğı­lıq baş alıb ge­dir. Bi­zim ko­ri­fey sə­nət­kar­lar be­lə səh­nə­cik­lə­rin əley­hi­nə olub hə­mi­şə. Bu ba­rə­də cid­di dü­şün­mək la­zım­dır. Mən­fi ide­ya­la­rın cə­miy­yə­tə ya­yıl­ma­sı pis hal­dır. Bə­zi gənc­lər də var, on­lar te­at­rın in­ki­şa­fı­na dəs­tək ol­maq is­tə­yir. Bu ol­duq­ca yax­şı hal­dır".

"Ki­şi­lə­rin qa­dın jes­ti ilə da­nış­ma­sı gü­lünc gö­rü­nür"

Sə­nət­şü­nas Tə­ra­nə Əli­za­də­nin fik­rin­cə, ba­ya­ğı səh­nə­cik­lər­lə uşaq və gənc­lə­rin psi­xi­ka­sı­na tə­sir et­mək məq­sə­di gü­dən gənc ak­tyor­la­rın fəa­liy­yə­ti­nə cid­di nə­za­rət olun­ma­lı­dır. O qeyd edir ki, on­lar in­ter­net üzə­rin­dən cə­miy­yə­tə ol­duq­ca mən­fi me­saj­lar ötü­rür: "Bu gün biz­də in­ter­net azad­dır, müx­tə­lif sayt­lar var, ora­da in­san­lar öz ide­ya­la­rı­nı ya­yır. Siz de­yən səh­nə­cik­lər­lə mən də ta­nı­şam. İki-üç ak­tyor bir­lə­şib səh­nə­cik­lər ha­zır­la­yır, müx­tə­lif stu­di­ya­lar­da çə­ki­liş edib o səh­nə­cik­lə­ri təq­dim edir­lər. Ki­şi­lə­rin qa­dın jes­ti ilə da­nış­ma­sı gü­lünc gö­rü­nür. Səh­nə­cik­lər­də ki­şi­lər qa­dın qi­ya­fə­sin­də qey­bət edir, məi­şət mə­sə­lə­lə­ri­ni çö­zür. İki ki­şi səh­nə­cik­lər­də ər-ar­vad ro­lu oy­na­yır. On­la­ra ba­xan uşa­ğa elə gə­lə­cək ki, bu nor­mal hal­dır. Bu da, qey­ri-ix­ti­ya­ri ola­raq, on­la­rın psi­xo­lo­gi­ya­sın­da iz bu­ra­xa­caq. Bu ol­duq­ca mən­fi hal­dır. Yax­şı olar­dı ki, be­lə səh­nə­cik­lər küt­lə­vi ol­ma­sın. On­la­rın tə­sir dai­rə­si ge­niş­dir. Mən­fi hal in­sa­nı özü­nə da­ha çox cəlb edir axı. Gə­lə­cə­yi­miz na­mi­nə bu mə­sə­lə­yə cid­di ya­na­şıl­ma­lı­dır ki, bu­nun miq­ya­sı da­ha da art­ma­sın. Ola bil­sin ki, bu, han­sı­sa qüv­və­lə­rin ma­ra­ğı­na xid­mət edir. Bu da fa­ciə­dir. Uşaq­la­ra cid­di nə­za­rət edil­mə­li­dir ki, o səh­nə­cik­lə­rə bax­ma­sın­lar".

İra­də SA­RI­YE­VA