Mul­ti­kul­tu­ra­lizmlə azər­bay­can­çı­lı­ğın vəh­də­ti - Kiş mə­bə­di...

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin Sə­rən­ca­mı ilə 2016-cı ilin "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edil­mə­si onu gös­tə­rir ki, res­pub­li­ka­mız­da ya­şa­yan bü­tün xalqlar azər­bay­can­çı­lıq bay­ra­ğı al­tın­da bir­lə­şib.

Qə­dim ta­ri­xə ma­lik olan Azər­bay­can zən­gin mə­də­niy­yə­tə, ye­ral­tı və ye­rüs­tü sər­vət­lə­rə ma­lik­dir. Öl­kə­miz­də say­sız abi­də­lər, müx­tə­lif din­lə­rə mən­sub olan mə­bəd­lər, zi­ya­rət­gah­lar möv­cud­dur. Bu abi­də­lə­rin hər bi­ri Azər­bay­can döv­lə­ti tə­rə­fin­dən qo­ru­nur, mü­ha­fi­zə olu­nur, qay­ğı ilə əha­tə edi­lir. 

Qə­dim ta­ri­xə ma­lik olan mə­bəd­lər­dən bi­ri də Kiş mə­bə­di­dir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Kiş mə­bə­di Azər­bay­can əra­zi­sin­də möv­cud olan ən əs­ki al­ban abi­də­si­dir. Bir­mə­na­lı ola­raq de­yə bi­lə­rik ki, Kiş mə­bə­di əsl mul­ti­kul­tu­ra­lizm oca­ğı­dır. Çün­ki bu­ra­da bir mul­ti­kul­tu­ral əh­val hökm sü­rür.

Kiş mə­bə­di haq­qın­da bil­gi ve­rən alim­lər bil­di­rir ki, abi­də Azər­bay­ca­nın Şə­ki ra­yo­nu­nun Kiş kən­di əra­zi­sin­də yer­lə­şir. Bu al­ban mə­bə­di­nin ya­ran­ma­sı haq­qın­da mə­lu­mat ve­rən təd­qi­qat­çı­lar diq­qə­ti­mi­zi qə­dim rə­va­yə­tə yö­nəl­dir.

Rə­va­yə­tə gö­rə, İsa pey­ğəm­bə­rin din qar­da­şı mü­qəd­dəs Ya­kov xris­ti­an­lı­ğı təb­liğ et­mək üçün mü­qəd­dəs Ye­li­se­yi Al­ba­ni­ya­ya gön­də­rir. Ço­la vi­la­yə­tin­də mis­si­o­ner­lik et­dik­dən son­ra öl­kə­nin Uti vi­la­yə­ti­nin Kiş kən­di­nə gə­lən mü­qəd­dəs Ye­li­sey ora­da kil­sə tik­di­rir. Kiş mə­bə­di yal­nız Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı əra­zi­sin­də de­yil, ümu­miy­yət­lə, Za­qaf­qa­zi­ya­da ti­kil­miş ilk xris­ti­an kil­sə­si­dir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, vax­ti­lə mə­bə­din üzə­rin­də onun mü­qəd­dəs apos­tol Ye­li­sey kil­sə­si ol­du­ğu­nu və 1244-cü il­də al­ban kil­sə­si­nin ar­xi­a­di­a­ko­nu Se­ra­fim tə­rə­fin­dən ye­ni­dən qu­rul­du­ğu­nu bil­di­rən ki­ta­bə olub. Qeyd edi­lə­nə gö­rə, XIX əs­rin 30-cu il­lə­rin­də al­ban kil­sə­si Si­no­dun qə­ra­rı ilə rəs­mən ləğv edil­dik­dən son­ra, bir çox di­gər al­ban mə­bəd­lə­ri ki­mi, bu mə­bə­din də ki­ta­bə­si tə­miz po­zu­lub.

Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, bu mə­bəd əsrlər bo­yu Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı kil­sə­si­nin di­ni ma­a­rif mər­kə­zi olub. Ma­raq­lı­dır ki, mə­bə­din yer­ləş­di­yi kənd "din, eti­qad, pə­rəs­tiş" mə­na­sın­da 2000 il­dən ar­tıq­dır "Kiş" ad­la­nır.

Kiş Al­ban Hə­va­ri Kil­sə­si­nin ti­kil­mə ta­ri­xi haq­qın­da mə­lu­mat ve­rən təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, abi­də I əsrdən XII əs­rə ki­mi beş ti­kin­ti mər­hə­lə­si ya­şa­yıb. Al­ban me­mar­lı­ğı üs­lu­bun­da in­şa edi­lən abi­də Azər­bay­can­da­kı ta­ri­xi abi­də­lə­rin mil­li qey­diy­yat si­ya­hı­sı­na da­xil edi­lib.

Qaf­qa­zın ilk kil­sə­si olan Kiş mə­bə­di­nin müx­tə­lif dövrlər­də al­ban, gür­cü və er­mə­ni kil­sə­si ki­mi fə­a­liy­yət gös­tər­mə­si haq­qın­da bə­zi id­di­a­lar var.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, Kiş kil­sə­si Ay ila­hə­si Se­le­na­ya həsr edi­lən pa­qan mə­bə­di­nin özül­lə­ri üzə­rin­də in­şa edi­lib.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Al­ba­ni­ya­da xris­ti­an­lı­ğın ya­yıl­ma­sı, ilk kil­sə­nin ya­ra­dıl­ma­sı apos­tol­la­rın adı ilə bağ­lı­dır, qə­dim mən­bə­lər­də də bu kil­sə­nin Kiş kən­din­də ti­kil­mə­si haq­da mə­lu­mat­lar var.

"Al­ban öl­kə­si­nin ta­ri­xi"ndə gös­tə­ri­lir ki, "Əda­lət Gü­nə­şi"nin zü­hur olan gün­lə­rin­də və bi­zim xi­las­ka­rı­mız, Dər­ke­dil­məz Var­lı­ğın şöh­rət və ma­hiy­yə­ti olan Ata­mı­zın zü­hur edib bü­tün in­san­la­rın qey­di­nə qal­maq­la və heç bir za­man ay­rıl­ma­dı­ğı öz var­lı­ğı­nın şöh­rə­ti­nə sa­hib ol­ma­sı za­ma­nın­da o öz mü­qəd­dəs və se­vim­li şa­girdlə­ri­ni (ha­va­ri­lə­ri­ni) bü­tün dün­ya­ya təb­li­ğat­çı ki­mi gön­də­rir və biz Şərq xal­qı­na mü­qəd­dəs ha­va­ri Fad­dey tə­yin olu­nub. Fad­dey Ar­taz vi­la­yə­ti­nə gə­lir və bu­ra­da çar Sa­na­tür­kün əli­lə şə­hid olur. Fad­de­yin şa­gir­di mü­qəd­dəs Ye­li­sey Qüds şə­hə­ri­nə qa­yı­dıb, öz din­da­şı ha­va­ri­nin hə­səd oya­dan şə­hid­li­yi haq­da söh­bət edir. Bun­dan son­ra Ye­li­sey Qüd­sün bi­rin­ci pat­ri­ki Ağa­mı­zın qar­da­şı mü­qəd­dəs Ya­ko­vun töv­si­yə­si­lə mü­qəd­dəs Ruh na­mi­nə Şər­qə tə­yin edi­lir. Ye­li­sey öz sə­rən­ca­mı­na Şər­qi (Al­ba­ni­ya­nı) alır. Qüdsdən ay­rı­lıb İra­na ge­dir və ora­dan er­mə­ni­lə­rin gö­zün­dən qa­ça­raq Məs­küt eli­nə ke­çir. Öz təb­li­ği­ni o, Ço­la­da baş­la­yır və müx­tə­lif yer­lər­də şa­gird top­la­ya­raq, on­la­ra xi­las­ka­rı an­dır­ma­ğa ça­lı­şır­dı. Mü­qəd­dəs pat­rik Gi­sa gə­lir, bu­ra­da kil­sə ti­kir və qan­sız qur­ban ve­rir. Bu yer Şər­qin bü­tün kil­sə­lə­ri­nin və şə­hər­lə­ri­nin baş­lan­ğı­cı­dır və biz şərqli­lə­rə xris­ti­an­lı­ğın qə­bul edil­mə­si mən­bə­si­dir".

Ta­rix­çi­lə­rin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, 1824-cü il­də Şə­ki əya­lə­tin­də əha­li­nin ilk si­ya­hı­ya alın­ma­sı za­ma­nı Kiş kən­din­də 1 nə­fər də ol­sun xris­ti­an, o cüm­lə­dən xris­ti­an din xa­di­mi qey­də alın­ma­yıb. Rə­şid bəy Əfən­di­ye­vin şə­ha­də­ti­nə gö­rə də 20-ci əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Kiş kən­din­də 1 nə­fər də ol­sun xris­ti­an yox imiş, am­ma o qeyd edir ki, şə­hər­də, yə­ni Nu­xa (Şə­ki) şə­hə­rin­də məs­kən sal­mış Zuğ (Tuğ) er­mə­ni­lə­ri kil­sə­ni "... mə­nim­sə­miş­lər və di­va­rı­nın üzü­nə su­vaq vu­rub üs­tü­nə də­mir çək­miş­lər. Bu min­va­lı za­hi­ri­si­ni asa­rü-əti­qə­lik (ta­ri­xi abi­də) ha­lın­dan çı­xar­mış­lar". Rə­şid bəy, həm­çi­nin, bu kil­sə­nin "hə­va­ri­lər­dən za­ma­nın­dan qal­ma" ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­maq­la ya­na­şı, həm də qeyd edib ki abi­də­nin ət­ra­fın­da qa­zın­tı­lar apa­rı­lar­sa, "gö­zəl nə­ti­cə­lər ve­rə­cə­yi şüb­hə­siz­dir".

Abi­də­yə diq­qət çə­kən alim­lər bil­di­rir ki, təd­qi­qat­çı­la­rın Ye­li­se­yin kil­sə tik­miş ol­du­ğu Kiş kən­di haq­qın­da da müx­tə­lif fər­ziy­yə­lə­ri var. Z.N.Yam­polski hə­min ya­şa­yış mən­tə­qə­si­nin Şə­ki­də yer­lə­şən Kiş kən­di, R.B.Gö­yü­şov isə bu kən­din Xo­ca­vənd ra­yo­nun­da­kı Kiş kən­di ol­du­ğu­nu id­dia et­miş­lər.

Alim­lər qeyd edir ki, Stra­bon qə­dim al­ban­la­rın di­ni haq­qın­da mə­lu­mat ve­rər­kən on­la­rın He­li­os, Zevs və Se­le­na­ya si­ta­yiş et­dik­lə­ri­ni, Se­le­na­ya isə xü­su­si rəğ­bət ol­du­ğu­nu ya­zıb. "Se­le­na mə­bə­di İbe­ri­ya sər­həd­lə­ri ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şir. Bu­ra­nın ka­hi­ni çar­dan son­ra ikin­ci adam­dır. O, ge­niş və yax­şı məs­kun­laş­mış mü­qəd­dəs tor­paq­la­rı və mə­bəd qul­la­rı­nı ida­rə edir".

Z.N.Yam­polski e.ə. V əsr - b.e. II əsrlə­ri­nə aid mən­bə­lə­ri təd­qiq edə­rək Al­ba­ni­ya­da mə­bəd, Al­la­ha həsr olun­muş vi­la­yə­tin ol­du­ğu­nu qeyd edib. A.E.Krımski Se­le­na mə­bə­di­nin Şə­ki vi­la­yə­tin­də yer­ləş­di­yi­ni, K.V.Tre­ver isə Şə­ki vi­la­yə­ti­nin e.ə. I əsrdə İbe­ri­ya sər­həd­lə­rin­dən uzaq­da yer­ləş­di­yi­ni və bu mə­bə­din Qum ba­zi­li­ka­sı­nın ye­rin­də ol­du­ğu­nu söy­lə­yib.

Alim­lər ya­zır ki, Se­le­na mə­bə­di­nin ye­rin­də Kiş kil­sə­si­ni in­şa et­dir­miş, Şə­ki ya­xın­lı­ğın­da şə­hid edil­miş hə­va­ri Mü­qəd­dəs Ye­li­sey, iko­na, Co­ta­a­ri kil­sə­si, Şə­ki vi­la­yə­ti­nin in­di­ki Şə­ki-Za­qa­ta­la böl­gə­si­nin əra­zi­si­ni əha­tə et­di­yi nə­zə­rə alın­dıq­da, bu mü­qəd­dəs vi­la­yə­tin məhz Şə­ki vi­la­yə­ti ol­du­ğu gü­man edi­lir. Şə­ki vi­la­yə­ti cə­nub-şərqdə Qə­bə­lə, qərbdə və cə­nub-qərbdə Kam­bi­se­na ilə, şi­mal-şərqdə Lpi­na ilə həm­sər­həd idi. Onun şi­mal sər­hə­di İbe­ri­ya­ya ki­mi uza­nır­dı. Şə­ki vi­la­yə­ti­nin mü­qəd­dəs vi­la­yət ol­ma­sı fik­ri­ni təs­diq edən bir fakt da keç­miş Şə­ki vi­la­yə­ti­nin əra­zi­si­nə aid olan Şə­ki-Ba­la­kən böl­gə­sin­də Qum ba­zi­li­ka­sı (IV-V əsrlər), Lə­kit kil­sə­si (V-VI əsrlər), Zəy­zid (VI-VII əsrlər) və s. ki­mi mə­bəd­lə­rin ol­ma­sı­dır ki, on­lar da əv­vəl­lər di­ni mə­ra­sim­lər ke­çi­ri­lən köh­nə mə­bəd qa­lıq­la­rı­nın ye­rin­də in­şa edi­lib. Bu pro­ses Er­mə­nis­tan və Gür­cüs­tan­da da ey­ni tərzdə baş ve­rib. Ərəb­lər Azər­bay­ca­nı iş­ğal et­dik­dən son­ra on­lar da pa­qan və ya xris­ti­an mə­bəd­lə­ri­nin üzə­rin­də məs­cid­lər ti­kir və ya on­la­rı məs­ci­də çe­vi­rir­di­lər. Bun­la­ra mi­sal ola­raq İçə­ri­şə­hər­də­ki Cü­mə məs­ci­di­ni və Ka­tuk mo­nastrı­nı (V-XII əsr) gös­tər­mək olar.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Kiş mə­bə­di­nin ti­kil­mə­si haq­da da təd­qi­qat­çı­la­rın bir-bi­ri­lə zid­diy­yət təş­kil edən fi­kir­lə­ri möv­cud­dur. 2000-2001-ci il­lər­də Kiş mə­bə­din­də apa­rıl­mış ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar­da ar­xe­o­loq-məs­lə­hət­çi ki­mi Nor­veç tə­rə­fi­ni təm­sil edən pro­fes­sor Ber­nar Stur­fi­el mə­bə­din XI- XII əsrlər­də ti­kil­di­yi­ni id­dia edir. O öz fik­ri­ni aşa­ğı­da gös­tə­ril­miş üç mü­la­hi­zə əsa­sın­da sü­but et­mə­yə ça­lı­şıb:

I. Kiş mə­bə­di­nin ti­kin­ti­si za­ma­nı bü­növ­rə qa­zıl­mış tor­paq qa­tın­dan gö­tü­rül­müş nü­mu­nə­lə­rin ra­di­o­kar­bon ana­li­zi­nin nə­ti­cə­lə­ri­nin 990-1160-cı il­lə­rə aid ol­du­ğu­nu əsas gə­ti­rə­rək mə­bə­din bü­növ­rə­si­nin ən aşa­ğı qa­tı­nın da bu vaxt sa­lın­dı­ğı­na;

II. Mə­bə­din ən aşa­ğı qə­bir­lə­ri­nin bu əra­zi­yə gəl­miş ilk xris­ti­an­la­ra məx­sus ol­du­ğu­nu və bu qə­bir­lər­də­ki in­san sü­mük­lə­ri­nin ra­di­o­kar­bon ana­li­zi­nin nə­ti­cə­lə­ri­nin 980-1060-cı il­lər ol­du­ğun­dan, Ki­şə xris­ti­an­la­rın gös­tə­ri­lən ta­rix­də gəl­dik­lə­ri­nə;

III. Meh­ra­bın ar­xe­o­lo­ji təd­qi­qin­dən əl­də olu­nan nə­ti­cə­lər Kiş mə­bə­di­nin 3 mər­hə­lə­dən iba­rət fə­a­liy­yət döv­rü­nün I mər­hə­lə­sin­də di­o­fi­zit, II-III mər­hə­lə­lə­rin­də isə mo­no­fi­zit tə­ri­qə­ti­nə ri­a­yət et­di­yi­nə əsas­la­na­raq mə­bəd apos­tol­lar tə­rə­fin­dən de­yil, XI-XII əsrlər­də gəl­mə xris­ti­an­lar tə­rə­fin­dən ti­ki­lib.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, di­gər Nor­veç ali­mi Byon Veq­qi Kiş­də xris­ti­an­lı­ğın möv­cud­lu­ğu­nu təs­diq­lə­yən ya­zı­lı mən­bə­nin V əsrdən qə­dim ol­ma­dı­ğı­na əsas­la­na­raq mə­bə­din də ti­kil­mə­si­ni bu ta­rix­dən son­ra­ya aid ol­du­ğu­nu qeyd edib.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 2000-2001-ci il­lər­də Kiş mə­bə­din­də apa­rı­lan ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­la­ra rəh­bər­lik et­miş me­mar­lıq dok­to­ru Vi­la­yət Kə­ri­mov ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nə əsas­la­na­raq Kiş mə­bə­di­nin sa­də tək­nef­li ba­zi­li­ka­dan gün­bəz­li me­mar­lı­ğa­dək 5 ti­kin­ti mər­hə­lə­si­ni mü­əy­yən­ləş­di­rib. Pro­fes­sor V.Kə­ri­mov qeyd edir ki, Kiş mə­bə­di­nin me­mar­lıq xü­su­siy­yət­lə­ri Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı me­mar­lı­ğı­nın il­kin xris­ti­an mər­hə­lə­si­nə aid­dir.

Təd­qi­qat­çı­lar abi­də­nin me­mar­lıq xü­su­siy­yət­lə­ri­ni də açıq­la­yıb. Be­lə ki, sa­də bir­nef­li plan əsa­sın­da in­şa edil­miş Kiş kil­sə­si, gün­bəz­lə ör­tül­müş zal for­ma­lı kil­sə­lər qru­pu­na aid ol­maq­la, şərq tə­rəf­dən ya­rım­da­i­rə­vi ap­si­da ilə ta­mam­la­nır. Kil­sə­nin plan­laş­dır­ma həl­li er­kən or­ta əsrlər Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı me­mar­lı­ğı üçün xa­rak­te­rik xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik­dir. Bir qə­dər uzun iba­dət za­lı bir cüt pil­yastrla iki his­sə­yə bö­lü­nür. Şərq tə­rəf­dən za­la al­tar ap­si­da­sı bir­lə­şir. Pil­yastrlar va­si­tə­si­lə T-for­ma­lı mə­kan kə­si­şən ar­ka­la­rın sax­la­dı­ğı tağ­va­ri dam­la ör­tü­lür. Ap­si­da­nın tri­um­fal ar­ka­sı da bu cür hən­də­si qu­ru­lu­şa ma­lik­dir. Yan di­var­la­rın pil­yastrlar və ap­si­da ara­sın­da­kı də­rin his­sə­lə­ri də ana­lo­ji gö­rü­nü­şə ma­lik iki­mər­tə­bə­li ar­ka­lar­la ta­mam­la­nır. Dörd ar­ka va­si­tə­si­lə for­ma­laş­dı­rıl­mış düz­bu­caq­lı sfe­rik pa­rus­la­rın kö­mə­yi ilə ba­ra­ba­nın oval tə­mə­li­nə ke­çir, bu tə­məl üzə­rin­də gün­bəz yük­sə­lir.

Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, kil­sə­nin ən ma­raq­lı xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri iba­dət za­lı­nın düz­bu­caq­lı həc­mi­nə bir­lə­şən ya­rım­si­lindrik al­tar ap­si­da­sı­dır. Di­gər bir mü­hüm cə­hət isə yan di­var­la­rın gün­bə­zal­tı his­sə­sin­də yer­lə­şən və xaç-gün­bəz for­ma­lı kil­sə­lə­rin tran­sep­ti­ni xa­tır­la­dan di­var tağ­la­rı əmə­lə gə­ti­rən üç­bu­caq­lı for­ma­ya ma­lik his­sə­lər­dir. Bu cür psev­dot­ran­sept nə­in­ki Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı me­mar­lı­ğı, ey­ni za­man­da Qaf­qaz öl­kə­lə­ri me­mar­lı­ğın­da uni­kal hal­dır.

Kil­sə iri əhəngda­şı blok­la­rın­dan in­şa edi­lib. Pən­cə­rə kə­nar­la­rı üç­his­sə­li ya­rım­da­i­rə­lər­lə əha­tə­lə­nib ki, on­la­rın da or­ta­da ola­nı kə­nar­da olan­lar­dan iki də­fə en­li­dir. Ba­ra­ba­nın ya­rım­si­lindrik həc­mi tə­məl­də və kar­niz­dən bir qə­dər aşa­ğı­da ya­rım­da­i­rə­vi pro­fi­lə ma­lik­dir. Bi­na­nın in­di­ki plan­laş­dır­ma həl­li al­tar ap­si­da­sı ilə bir­lik­də IV-V əsrlər­də for­ma­laş­mış, son­ra­kı dövrdə gün­bəz in­şa edi­lib.

(Ar­dı var)

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.