Qax Ta­rix Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi azər­bay­can­çı­lı­ğın və mul­ti­kul­tu­ra­liz­min ün­van­la­rın­dan bi­ri ki­mi...

Mul­ti­kul­tu­ral ənə­nə­lə­rə sa­diq olan Azər­bay­can öl­kə­miz­də ya­şa­yan bü­tün xalqla­rın, din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri üçün ra­hat, azad bir öl­kə­dir. To­le­rantlıq və mul­ti­kul­tu­ra­liz­min be­şi­yi olan Azər­bay­can­da bü­tün xalqlar azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı ət­ra­fın­da bir­lə­şib. Müx­tə­lif mə­də­niy­yət­lə­rin qo­vuş­du­ğu öl­kə­miz­də ya­şa­yan hər bir xal­qın təm­sil­çi­si özü­nü bir azər­bay­can­çı sa­yır.

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın bir sı­ra böl­gə­lə­ri var ki, ora­da bir ne­çə xal­qın nü­ma­yən­də­si çə­pər-çə­pə­rə, işıq-işı­ğa ya­şa­yır. Be­lə mə­kan­lar­dan bi­ri də Qax ra­yo­nu­dur. Bu ra­yon­da bir sı­ra xalqlar əmi­na­man­lıq, meh­ri­ban­lıq şə­ra­i­tin­də ya­şa­yır. 

Ta­ri­xi mən­bə­lər­də olan mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 1872-ci il­də dərc olu­nan və 1869-cu il əha­li­nin ka­me­ral si­ya­hı­ya alın­ma­sı nə­ti­cə­lə­ri­ni əks et­di­rən Tif­lis qu­ber­ni­ya­sı­nın və Za­qa­ta­la da­i­rə­si­nin hər­bi ic­ma­lı­na əsa­sən, Za­qa­ta­la da­i­rə­si­nin İli­su na­ib­li­yi­nə da­xil olan Qax kən­din­də mil­li tər­ki­bi mu­ğal­lar­dan və in­gi­loy­lar­dan iba­rət 160 ai­lə ya­şa­yıb. Qeyd edi­lir ki, mü­va­fiq ic­mal­da da­i­rə­ni təş­kil edən ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­nin əha­li­si­nin mil­li tər­ki­bi­nə da­ir mə­lu­mat­lar­da et­nik türklər mu­ğal­lar, Da­ğıs­tan xalqla­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri isə ümu­mi ad­la ləz­gi­lər ola­raq gös­tə­ri­lib.

1 yan­var 2012-ci il ta­ri­xi­nə olan rəs­mi mə­lu­ma­ta əsa­sən, ra­yon­da 3.490 tə­sər­rü­fat­da hər iki cinsdən top­lam 13.793 nə­fər əha­li ya­şa­maq­da­dır.

Qeyd edək ki, Ra­yon Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Şö­bə­si 1949-cu il­də Mə­də­niy­yət şö­bə­si ki­mi təş­kil edi­lib. İlk şö­bə mü­di­ri Ab­du­rah­man Ha­cı­yev olub. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti cə­nab İl­ham Əli­ye­vin 30.01.2006-cı il ta­rix­li Fər­ma­nı ilə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Mə­də­niy­yət Na­zir­li­yi­nin əsa­sın­da Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi ya­ra­dı­lıb. Ha­zır­da Ra­yon Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Şö­bə­si­nin şə­bə­kə­sin­də 96 mü­əs­si­sə və 1 abi­də mü­ha­fi­zə­çi­lə­ri qru­pu fə­a­liy­yət gös­tə­rir. 49 ki­tab­xa­na, 23 mə­də­niy­yət evi, 17 klub, Hey­dər Əli­yev Mər­kə­zi, 2 mu­zey (Ta­rix Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi, İ.Da­ğıs­tan­lı xa­ti­rə mu­ze­yi), İli­su Ta­rix Mə­də­niy­yət Qo­ru­ğu, Rəsm Qa­le­re­ya­sı və İn­cə­sə­nət Mək­tə­bin­də ümu­mi­lik­də 506 nə­fər iş­çi ça­lı­şır.

Ha­zır­da ra­yon­da 2 meh­man­xa­na, "Şə­fa" is­ti­ra­hət və mü­a­li­cə pan­si­o­na­tı, İli­su pan­si­o­na­tı, "Ya­şıl park", "Ulu", "İmpro­teks", "Ulu dağ" tu­rizm və is­ti­ra­hət mər­kəz­lə­ri və "Edem" Park otel, "Sən­gər qa­la" is­ti­ra­hət mər­kə­zi, "El Re­sort" be­şul­duz­lu otel tu­ristlə­rə xid­mət işi­ni hə­ya­ta ke­çi­rir. Tu­rizm ob­yektlə­rin­də yer­lə­rin sa­yı 600-ə çat­dı­rı­lıb. 2011-ci il­də 15 mi­nə ya­xın tu­rist is­ti­ra­hət et­miş­dir­sə, 2012-ci il­də bu rə­qəm 20 mi­nə ya­xın olub.

Bil­di­yi­miz ki­mi, Qax, elə­cə də bu­ra­da möv­cud olan abi­də­lər, mə­bəd­lər Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin nü­mu­nə­lə­ri ki­mi azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­nın ay­rıl­maz par­ça­sı­dır. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­can ta­ri­xi­nin qə­dim və er­kən dövrlə­ri­ni əha­tə edən Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı öl­kə ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin ma­ra­ğın­da­dır. Qeyd edək ki, ta­ri­xi­mi­zin bu döv­rü Azər­bay­can ta­rix­çi­lə­ri və ar­xe­o­loq­la­rı tə­rə­fin­dən diq­qət­lə öy­rə­ni­lir, ta­ri­xi­mi­zin açıl­ma­mış sə­hi­fə­lə­ri araş­dı­rı­lır. O da mə­lum­dur ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin 2016-cı ili "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan et­mə­si bu is­ti­qa­mət­də apa­rı­lan təd­qi­qat­la­ra ma­ra­ğı da­ha da ar­tı­rıb.

Mət­bu­at­da ve­ri­lən mə­lu­ma­ta gö­rə, təd­qi­qat­çı­la­rın əl­də et­di­yi el­mi nə­ti­cə­lə­ri tə­lə­bə­lə­rin və öl­kə ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin diq­qə­ti­nə çat­dır­maq məq­sə­di­lə Ba­kı Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Mər­kə­zi, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Bi­lik Fon­du, Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı və Ba­kı Slav­yan Uni­ver­si­te­ti­nin bir­gə təş­ki­lat­çı­lı­ğı ilə 23-24 ap­rel ta­rix­lə­rin­də Qax ra­yo­nu­na res­pub­li­ka­nın bir qrup alim və tə­lə­bə­lə­ri­nin "Azər­bay­ca­nın mad­di-mə­də­ni ir­si - Al­ban Apos­tol Kil­sə­si Qaf­qa­zın ən qə­dim kil­sə­si­dir" la­yi­hə­si çər­çi­və­sin­də sə­fə­ri təş­kil olu­nub.

Ba­kı Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Mər­kə­zi­nin mət­bu­at xid­mə­tin­dən mət­bu­a­ta ve­ri­lən mə­lu­mat­da qeyd edi­lir­di ki, ap­re­lin 23-də sə­fər iş­ti­rak­çı­la­rı Qax Ra­yon Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi ilə ta­nış olub­lar. Son­ra "Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi" proq­ra­mı çər­çi­və­sin­də Qax ra­yo­nu Hey­dər Əli­yev Mər­kə­zin­də "Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin ədə­bi-bə­dii qay­naq­la­rı" və "Azər­bay­ca­nın mad­di-mə­də­ni ir­si-Kür­mük Al­ban mə­bə­di" ki­tab­la­rı­nın təq­di­ma­tı ke­çi­ri­lib və "Kür­mük Al­ban mə­bə­di Azər­bay­ca­nın mad­di-mə­də­ni ir­si­dir" möv­zu­sun­da "də­yir­mi ma­sa" təş­kil olu­nub. "Də­yir­mi ma­sa"da AMEA-nın alim-ar­xe­o­loq­la­rı və me­mar­la­rı Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin qə­dim lay­la­rın­dan olan al­ban abi­də­lə­ri haq­da apar­dıq­la­rı araş­dır­ma­lar əsa­sın­da təd­bir iş­ti­rak­çı­la­rı­na ma­raq­lı mə­lu­mat­lar ve­rib­lər.

Sə­fə­rin ikin­ci gü­nün­də iş­ti­rak­çı­lar Azər­bay­ca­nın mad­di-mə­də­ni ir­si olan Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı­nın abi­də­lə­ri­nə sə­ya­hət edib­lər. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, sə­ya­hət ta­rix üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru Mü­ba­riz Xə­li­lov, yer­li zi­ya­lı­lar - Qax Ra­yon Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi­nin mü­di­ri Ma­hir Əfən­di və 2 say­lı Qax bey­nəl­mi­ləl or­ta mək­tə­bi­nin ta­rix mü­əl­li­mi Vi­da­di Şı­xə­mi­ro­vun bə­ləd­çi­li­yi ilə ke­çib, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın ali mək­təb­lə­rin­də təh­sil alan bir qrup tə­lə­bə və pro­fes­sor-mü­əl­lim he­yə­ti er­kən or­ta əsrlər döv­rü­nə aid olan Qum kən­din­də yer­lə­şən Qum mə­bə­di, Lə­kit kən­din­də yer­lə­şən Lə­kit da­i­rə­vi mə­bə­di, Yed­di kil­sə, Əm­bər­çay kən­din­də yer­lə­şən Kür­mük al­ban mə­bəd­lə­ri ilə ta­nış olub­lar. Sə­ya­hət za­ma­nı bə­ləd­çi­lər sə­fər iş­ti­rak­çı­la­rı­na Azər­bay­ca­nın ir­si olan al­ban abi­də­lə­ri haq­qın­da mə­lu­mat ve­rib. Mə­lu­mat­da qeyd edi­lir: "Bu mə­bəd­lər Azər­bay­ca­nın kök­lü əha­li­si mük­lər-al­ban­lar tə­rə­fin­dən in­şa edi­lib və Azər­bay­ca­nın mad­di-mə­də­ni ir­si­dir. Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin ta­ri­xi kök­lə­ri­nə aid olan bu abi­də­lər ar­xe­o­lo­ji tu­riz­min in­ki­şa­fı üçün bö­yük əhə­miy­yət da­şı­yır".

Xa­tır­la­daq ki, Qax ra­yo­nun­da ma­raq do­ğu­ran, azər­bay­can­çı­lı­ğın be­şi­yi olan mə­kan­lar­dan bi­ri də otuz il­dən ar­tıq­dır fə­a­liy­yət gös­tə­rən Qax Ra­yon Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi­dir. Bu mu­zey öz zən­gin fon­du ilə baş­qa­la­rın­dan se­çi­lir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, mu­zey­də Qax ra­yo­nu­nun 5 min il­lik ta­ri­xin­dən so­raq ve­rən, ta­ri­xi və el­mi əhə­miy­yə­tə ma­lik 11 min­dən ar­tıq ekspo­nat, əş­ya mü­ha­fi­zə, təd­qiq və təb­liğ olu­nur. Fond əş­ya­la­rı­nın tam mü­ha­fi­zə­si­ni tə­min et­mək məq­sə­di­lə ekspo­nat­lar haq­qın­da mə­lu­mat­lar elektron da­şı­yı­cı­la­ra da­xil edi­lib. Son il­lər mu­ze­yin ekspo­zi­si­ya­sı­nın ta­ri­xi əhə­miy­yət kəsb edən ekspo­nat­lar­la zən­gin­ləş­di­ril­mə­si­nə diq­qət da­ha da ar­tıb.

Mu­ze­yin di­rek­to­ru Ma­hir Əfən­di AZƏR­TAc-a bil­di­rib ki, Lə­lə­li kən­di ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şən, era­mız­dan əv­vəl I mi­nil­lik­dən era­mı­zın XVII əs­ri­nə­dək olan ta­ri­xi döv­rü əha­tə edən "Lə­lə­li-Tor­paq­qa­la" ya­şa­yış məs­kə­nin­də və Lə­lə­li nek­ro­po­lu əra­zi­sin­də apa­rı­lan ar­xe­o­lo­ji kəş­fiy­yat iş­lə­ri za­ma­nı ta­pıl­mış 10 əş­ya ar­tıq ra­yon mu­ze­yi­nin əsas fon­du­na gö­tü­rü­lüb. Mu­ze­yin ekspo­zi­si­ya sa­lo­nun­da sər­gi­lə­nən, Ya­loy­lu­tə­pə mə­də­niy­yə­ti­nə (era­mız­dan əv­vəl III-I əsrlər) aid edi­lən əş­ya­lar - üça­yaq­lı va­za­lar, no­val­ça bo­ğaz­lı gil qab­lar, içə­ri­si cız­ma xət­lər­lə na­xış­lan­mış boş­qab və di­gər əş­ya­lar mu­ze­yə gə­lən­lə­rin xü­su­si ma­ra­ğı­na sə­bəb olur. Bu əş­ya­lar hə­min əra­zi­də ya­şa­yan əha­li­nin otu­raq hə­yat sür­dü­yü­nü, əkin­çi­lik və mal­dar­lıq­la məş­ğul ol­du­ğu­nu sü­but edir.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, UNES­CO-nun Bey­nəl­xalq Mu­zey­lər Şu­ra­sı­nın qə­ra­rı ilə ma­yın 18-i dün­ya­nın hər ye­rin­də Bey­nəl­xalq Mu­zey­lər Gü­nü ki­mi qeyd olu­nur. Şu­ra­nın töv­si­yə­si ilə 2015-ci il­də ke­çi­ri­lən təd­bir­lər "Mu­zey­lər və sa­bit cə­miy­yə­tin in­ki­şa­fı" möv­zu­su­na həsr olu­nub.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 2015-ci il ma­yın 16-dan 18-dək Qax Ra­yon Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yin­də "Açıq qa­pı gü­nü" elan olu­nub.

Mu­ze­yin di­rek­to­ru Ma­hir Əfən­di­nin de­di­yi­nə gö­rə, ak­si­ya­nın ke­çi­ril­mə­sin­də əsas məq­səd mu­zey­lə əha­li ara­sın­da bir­ba­şa əla­qə­nin ya­ra­dıl­ma­sı­na na­il ol­maq­dır.

Ak­si­ya çər­çi­və­sin­də 3 gün ər­zin­də ra­yo­nun ay­rı-ay­rı mək­təb kol­lek­tiv­lə­ri­nin mu­ze­yə ekskur­si­ya­la­rı təş­kil olu­nub, zi­ya­rət­çi­lə­rə mu­ze­yin fə­a­liy­yə­ti, ra­yo­nun ta­ri­xi ilə bağ­lı ma­raq­lı mə­lu­mat­lar ve­ri­lib.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, beş yü­zə ya­xın ekspo­nat­la fə­a­liy­yə­tə baş­la­yan Qax Ra­yon Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yin­də ha­zır­da ra­yo­nun qə­dim ta­ri­xin­dən so­raq ve­rən yüz­lər­lə ta­ri­xi ekspo­nat var. Bun­la­rın hər bi­ri bir azər­bay­can­çı­lıq, mul­ti­kul­tu­ral mə­də­niy­yət nü­mu­nə­si­dir. Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, Qa­xın qə­dim ta­ri­xi­ni özün­də əks et­di­rən Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi bu­ra gə­lən tu­ristlə­rin və qo­naq­la­rın ən çox zi­ya­rət et­di­yi yer­lər­dən bi­ri­dir.

Ye­ri gəl­miş­kən, Qax Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi Azər­bay­can KP MK-nın iyul 1979-cu il ta­rix­li ple­nu­mu­nun qə­ra­rı­na uy­ğun ola­raq ta­rix-öl­kə­şü­nas­lıq mu­ze­yi­nin ba­za­sın­da, Azər­bay­can SSRİ Na­zir­lər So­ve­ti­nin 13 av­qust 1981-ci il ta­rix­li 445 say­lı Sə­rən­ca­mı­na əsa­sən ya­ra­dı­lıb. Mu­zey­də Qax ra­yo­nu­nun 5000 il­lik ta­ri­xin­dən so­raq ve­rən 10798 ədəd ta­ri­xi və el­mi əhə­miy­yə­tə ma­lik əş­ya mü­ha­fi­zə, təd­qiq və təb­liğ olu­nur. Qax Ra­yon Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi ra­yo­nun da­şı­nan ta­ri­xi abi­də­lə­ri, el­mi tə­bi­ət kol­lek­si­ya­la­rı­nı və bə­dii kol­lek­si­ya­la­rı, mü­əy­yən coğ­ra­fi və in­zi­ba­ti əra­zi­yə aid xalq sə­nə­ti nü­mu­nə­lə­ri­ni top­la­yan, mü­ha­fi­zə edən el­mi-təd­qi­qat və mə­də­ni-ma­a­rif mü­əs­si­sə­si­dir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 8 zal­dan iba­rət mu­zey ekspo­zi­si­ya­sı ilə hər il min­lər­lə ta­ma­şa­çı ya­xın­dan ta­nış olur. Mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­rin təb­li­ği məq­sə­di­lə mu­zey əmək­daş­la­rı tə­rə­fin­dən da­vam­lı ola­raq ar­xe­o­lo­ji və et­noq­ra­fik kol­lek­si­ya­lar əsa­sın­da sta­si­o­nar və səy­yar sər­gi­lər təş­kil olu­nur.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, Qax mul­ti­kul­tu­ral də­yə­ri­nə gö­rə ol­duq­ca zən­gin bir ra­yon­dur. Bu­ra­da ya­şa­yan xalqla­rın, möv­cud olan mə­də­niy­yət­lə­rin tim­sa­lın­da, si­ma­sın­da azər­bay­can­çı­lı­ğın iz­lə­ri, ta­ri­xi keç­mi­şi, bu gü­nü ya­şa­yır. Qax ger­çək bir azər­bay­can­çı­lıq, mul­ti­kul­tu­ra­lizm mər­kə­zi­dir. Qax Ta­rix-Di­yar­şü­nas­lıq Mu­ze­yi­nin ekspo­nat­la­rı­nın tim­sa­lın­da qeyd et­dik­lə­ri­miz öz təs­di­qi­ni ta­pır.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.