Dünya bazarlarında neftin sürətlə artan qiyməti və bunun nə qədər davam edəcəyi yenə xüsusi diqqət mərkəzində yer almaqdadır. Yaranmış vəziyyəti şərh edən ekspertlərin böyük əksəriyyəti isə belə qənaətdədir ki, geosiyasi ziddiyyətlər üzündən neftin budəfəki qiymət artımı fantastik həddə çata bilər.
Dünya bazarlarında neft qiymətlərinin artmasını şərh edən İranın neft naziri Bijən Namdar Zəngənə də bildirir ki, vəziyyət dəyişməsə, artım davam edəcək: "Neftin qiymətlərinin hər gün yüksəlməsi dünya bazarlarının narahat olmasının göstəricisidir. Donald Tramp İrana təzyiqləri artırmaqla ABŞ-da benzinin qiymətlərinin aşağı səviyyədə qalması arasında seçim etməlidir".
Neft bazarının narahat bir dönəmdən keçdiyini və Birləşmiş Ştatların İrana təzyiqi artırması durumunda bu narahatlığın dərinləşəcəyini bildirən nazir vurğulayıb: "Hazırda Venesuelada problemlər var, Rusiyaya sanksiyalar tətbiq edilir, Liviyada ara qarışıb, Birləşmiş Ştatlarda neft hasilatı azalıb. Venesuelada davam edən gərginlik isə ABŞ üzərində təzyiqi artıracaq. Yaranan vəziyyətə görə demək olar ki, hasilatın az, tələbin çox olduğu narahat bir dövrdən keçirik". Real vəziyyətin təhlili isə göstərir ki, yaxın tezlikdə Liviyada vəziyyət düzəlməyəcək, İrana qarşı sanksiyalar daha da sərtləşəcək, Venesuelada problemlərin miqyası bir qədər əd artacaq. Bu şəraitdə neft bazarında kəsirin yaranması və artması gözlənir. Məhz bu vəziyyət də qiymətləri daha sürətlə yüksəldir.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı neftin qiyməti də bahalaşır. Belə ki, hazırda “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 74,13 dollar təşkil edir. Ümumiyyətlə, dünya birjalarında neftin qiymətində 2016-cı ildən bu vaxtadək ən böyük həftəlik artım qeydə alınır. Buna səbəblərdən biri də OPEC+ koalisiyasının neft istehsalını rekord səviyyədə azaltması, yuxarıda qeyd olunduğu kimi Liviya, İran və Venesuelada hasilatdakı geriləmələrdir. Nəticədə təkcə bu il “qara qızıl”ın qiyməti 40 faizdən çox artıb. Bu fonda təhlilçilər vurğulayır ki, neftin dünya bazar qiymətlərinin real temp səviyyəsi OPEC+ ölkələrinin hasilatı azaltmaq barədə qərarlarının kifayət qədər effektli işlədiyini bir daha sübut edir. Belə ki, 2016-cı ilin ikinci yarısında OPEC+ ölkələrinin hasilatın azaldılması ilə bağlı qərarından sonra neftin qiyməti sabitləşməyə başlayıb. Bundan sonra 2018-ci ilin əvvəlindən neft qiymətləri 60 dollar civarında sabitləşdi. Ötən ilin payızında isə çox qısa müddətdə 80 dollara kimi qalxdı, sonra yenidən endi. Ancaq ümumilikdə neftin qiyməti artıq iki ildən çoxdur ki, stabillik nümayiş etdirir. Yaranmış durumda ekspertlər vurğulayır ki, artıq əks mövqedən çıxış etməsinə rəğmən, ABŞ-ın dünya neft bazarına diqtəsi o qədər də güclü deyil. Reallıqda OPEC+ dünya neft bazarında ABŞ-ın təkbaşına hökmranlığının qarşısını almaq iqtidarında olduğunu göstərə bilib.
İqtisadçılar hesab edir ki, dünya üzrə hasil edilən neft ehtiyatlarının azalması və neftə olan tələbatın artması davam edərsə, qiymətlər bir az da yüksəliş nümayiş etdirə bilər. Təbii ki, buna Liviya, İran və Venesuela amili də təsir edir. Elə buna görə də qiymətlərin daha da yüksəlməsi qaçılmaz sayılır. Çünki son üç ölkədə yaşanan problemlərin yaxın perspektivdə həlli gözlənilmir. “The Wall Street Journal” nəşri isə yazır ki, qiymət artımına baxmayaraq, ABŞ İrandan neft idxal edən ölkələrə verdiyi möhləti uzatmaq niyyətində deyil. Hökumətdəki mənbələr, Liviyada böhranın geniş vüsət almasına rəğmən, Vaşinqtonun geri çəkilmək niyyətində olmadığını vurğulayıb. Onlar hesab edirlər ki, Liviyadakı münaqişə səbəbindən neft hasilatının bərpası yenə təhlükədə olduğundan, ABŞ-ın İran və Venesuela neftinin dünya bazarına çıxarılmasını tamamilə əngəlləmək planını sual altına qoyub. Lakin buna rəğmən, ABŞ İrandan neft idxal edən ölkələrə verdiyi möhləti uzatmaq niyyətində deyil. Xatırladaq ki, ABŞ 7 ölkəni İran neftinə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardan müvəqqəti azad edib. İndi həmin ölkənin İrandan neft alışını dayandırması “qara qızıl”ın qiymətini daha sürətli şəkildə yüksəldə bilər. Hesab edilir ki, vəziyyət dəyişməsə, artıq qarşıdakı 1 ayda qiymətlər 100 dollarlıq həddə çata bilər. “Fitch” Beynəlxalq Reytinq Agentliyinin təbii ehtiyatlar və əmtəə üzrə direktoru Dimitri Marinçenko da qiymət artımının qaçılmaz olduğunu bildirir: “Bir sıra amillər var ki, onlar neft qiymətlərində müsbət tendensiyalara əsas verir. Bunlar OPEC-in qərarları, İranda və Venesuelada neft hasilatının həcminin azalması və ABŞ əleyhinə baş verən proseslərdir. Biz yaxın dövrdə qiymətin yuxarı həddinin 70-75 dollar olacağını düşünürük. Amma artım daha yüksək də ola bilər. Neft bundan baha ola bilməz. Qiymətlər kəskin artarsa, bu, ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmaqla OPEC ölkələrinə təzyiq göstərməsinə gətirib çıxara bilər. Çünki yüksək neft qiymətləri ABŞ iqtisadiyyatı üçün açıq təhdiddir”.
Tahir TAĞIYEV
