Ölkənin bank sektoru üçün yenə əsas problemlərdən biri vaxtı keçmiş kreditlərdir. Bu qəbildən olan kreditlərin miqydarının artması, ekspertlərə görə, artıq daha sərt addımlar atılmasının vacibliyini gündəmə gətirir. Qeyd edək ki, vaxtı keçmiş kreditlər bu il oktyabrın 1-nə 1 milyard 857,1 milyon manat təşkil edib. Bu, sentyabrın 1-i ilə müqayisədə 33,1 milyon manat və yaxud 1,8% çoxdur. İlin əvvəlinə nisbətən problemli kreditlər 384,5 milyon manat və yaxud 26,1%, son 1 ildə isə 259,8 milyon manat və yaxud 16,3% artıb.
Sentyabrın sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində payı 14,9% olub. Bu nisbət avqustun sonunda 14,7%, ötən ilin sonunda 9%, ötən il sentyabrın sonunda isə 9,5% təşkil edib. Ekspertlər bütün bu rəqəmləri təhlükəli hal sayır. Çünki problemli kreditlərin miqdarı ümumi kredit portfelində durmadan artır. Proseslərin bu səpkidə inkiaşfında kommersiya banklarının günahının az olmadığı da xüsusi olaraq vurğulanır. Xatırladaq ki, Milli Məclisin son iclasında bu məsələyə İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Siyavuş Novruzov da çox sərt şəkildə toxunmuşdu: “Kommersiya bankları insanlardan dollarla nisbətdə sığortalanmış vəsaiti 3 faizdən götürür, 12 faizdən yuxarı isə verir. Arada qalan fərqi özləri üçün sərf edirlər. İndi həmin şəxslər zəhmət çəkib problemli kreditlərin bağlanmasına köməklik göstərsinlər. 10 illərlə qazanıblar, indi vətəndaşın həmin probleminə kömək etmək lazımdır. 12 faizlə depozit götürür, həmin vəsaiti 28-30 faizlə vətəndaşa kredit verir. Burada 2-3 dəfə fərq yaranır. Bunlara ciddi nəzarət olmalıdır ki, heç olmasa, yaratdıqları problemləri aradan qaldırsınlar. Vətəndaşların hüququ qorunsun və onları dövlətdən narazı salmasınlar”.
Ekspertlər də bildirir ki, həqiqətən kommersiya bankları kreditləri kifayət qədər yüksək faizlə verir və bu da bəzi hallarda kreditlərin ödənilməsində çətinliklər yaradır. Bu səbəbdən hesab olunur ki, problemli kreditlərin həcminin azadılması üçün ilk növbədə bankların faiz siyasətində müəyyən dəyişikliklər edilməlidir. Araşdırmalar göstərir ki, bankların yüksək faizlərlə kredit verməsi, ancaq kreditlərlə yüksək gəlir əldə etmək niyyətləri nəticə etibarilə problemli kreditlərin artmasına səbəb olub. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün bir çox addımların atılmasına ehtiyac var. İlk növbədə, qeyd olunduğu kimi, kredit faizlərinə yenidən baxılmasına və onun tənzimlənməsinə ehtiyac var. Çünki kommersiya bankları, bu qədər problemli kreditlərin olmasına baxmayaraq, yenə də ənənəvi uğursuz siyasətini davam etdirməyə çalışır. Söhbət yüksək faizlərdən və qısa zamanda gəlir əldə etmək kimi problemli kreditlərin artmasına səbəb olan siyasətdən gedir.
Eyni zamanda, Rusiya təcrübəsində olduğu kimi, vətəndaşlara müəyyən güzəşt müddətinin verilməsi məsələnin həlli üçün vacib sayılır. Rusiya təcrübəsinə əsasən, vətəndaşın borcu qaytarmaq imkanı yoxdursa, onun kreditlərinə faiz hesablanmır. Amma hələlik məsələnin həlli istiqamətində banklar real addımlar atmır. Əvəzində onlar məsələni kollektor agentliklərinə həvalə edirlər. Halbuki, həmin agentliklərin fəaliyyəti qanunsuz sayılır. Bunu Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası (MBNP) Hüquqi təminat idarəsinin rəisi Nurlan Babayev də təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, hazırda ölkədə qeyri-işlək aktivlərin ötürülməsi üçün hüquqi mexanizm yoxdur: “Bəzən banklar vaxtı keçmiş kreditlərin yığılmasını kollektor agentliklərinə həvalə edir. Halbuki, onların fəaliyyəti əslində qanunsuzdur. Bank sirri yalnız müştərinin özünə, məhkəmə və nəzarət orqanına bəlli ola bilər”.
Bundan başqa, N.Babayev bankların kredit müqabilində girov məsələsində də yanlışlıqlara yol verdiyini vurğulayıb. O qeyd edib ki, məhkəmə qərarlarının icrası, girov əmlakın satışı böyük problemlərlə müşayiət olunur: “Məcburi icraya görə 7% haqq ödənilməlidir. Məsələn, dəyəri 2 milyon manat olan əmlak üzrə bu rəqəm 140 min manat təşkil edir ki, bu da kifayət qədər böyük rəqəmdir. Girovların satışının həyata keçirilməsi üçün ölkədə cəmi 1-2 hərrac təşkilatı var və rəqabətsiz şəraitdə onlar istədikləri qiymətləri diqtə edir. Təminatın satılmasından mənfəət əldə edilmədiyi halda, ondan vergi tutulur, halbuki, dünya təcrübəsində bu yoxdur. Qiymətləndirmə institutuna da baxılmalıdır. Bir neçə şirkət var və onlar konkret banklarla əməkdaşlıq edir. Onların təyin etdiyi qiymət nə dərəcədə ədalətlidir? Müflisləşmə ilə bağlı qanunvericilik də təkmilləşdirilməlidir və ümumilikdə, bütün bu məsələlər tənzimlənməlidir”.
Bütün bunlardan sonra hesab olunur ki, əslində dövlətin bu məsələyə müdaxiləsi artıq ciddi zərurətə çevrilib.
Tahir TAĞIYEV
