Ötən yüzillərin Tarixi olan hadisələr keçmiş Zamanın köklərindən rişələnir, hər bir Tarixi olayın təcəllası özündə əvvəlki illərin tarixi məzmunu ilə həmahəngdir, olacaq Tarix yüzilliklərin Zamanında kerçəklik kimi qəbul edilməsi çətin olan gedişlər ilə cızılır...
XX əsrin I onilliyində hay kilsəsi və “Daşnakstyun” terror hərbi-siyasi dəstəsinin Türk-İslam birliyinə qarşı məkrli, hiyləgər, qanlı....əməlləri yeni məzmun kəsb etmiş, uydurma və saxta “tarixi hadisələri”n miqyasının xeyli dərəcədə genişləndirmiş, məqsədli şəkildə beynəlxalq səviyyəyə qaldırmağa nail olmuşlar. Bu dövrdə hərbi-siyasi vəsilə kimi qəsdən törədilən, Anadolu yaylasının cənub-şərqində, Adana bölgəsində (Acna, Sis,, Zeytun, Şeyx Murad...nahiyələrində) kürd icmasının səbatsızlığından istifadə etmələri, 31 mart, 01-04, 12-14 aprel 1909-cu ildəki qarşıdurmada guya 15-30 min “erməni”ninin Osmanlı Türkiyəsinin hərbiçiləri tərəfindən “soyqırıma” məruz qalmaları “əsrin ilk hay dəstəvuzu” idi. Əslində hayların qədim Hələb şəhəri də daxil əski Türkman/Türkmən diyarında uydurma “Kilikiya çarlığı” xülyasının bir səhifəsi də bu hadisələrlə bağlıdır.
Dinsiz hay kilsələri seperatçı-terrorçu hərəkətləri/hərakatları Osmanlı Türkiyəsinə qarşı həm Anadolu yaylasında, həm də ondan kənarda da eyni məzmunda/dərəcədə həyata keçirmişdir.1903-1904-cü illərdə Paris, Roma, London, Milan, Cenevrə....şəhərlərində sultan II Əbdülhəmidin (1842-1918) əlehinə kütləvi nümayişləri, yığıncaqları... təşkil etmiş, “erməni”lərin hüquqlarının uydurma “pozulması”nın (?...) qarşısnın alınması zəruriliyini Avropa dövlətlərinə çatdırmışlar.Təbii ki, bu işdə peşəkar muzdlular xüsusi gücə malik olub....
24 may 1904-cü ildə Roma şəhərində keçirilən mitinqdə fransalı yazıçı, ictimai xadim A.Frans (1844-1924) çıxışında həmin saxta uydurmalardan birini dövriyyəyə buraxmışdır - “...sultan II Əbdülhəmid 1893-1896-cı illərdə 300 min “erməni”nin qətlə yetirilkməsinə baisdir...”. Bu şəxs hayların baş keşişi V Qevorqla (1847-1930), şair, yazıçı A.O.Çobanyanla (1872-1954), rəssam Ş.P.Edqarla (1874-1947)...yaxın dost, hay məsələsinin təbliğatçılarından biri olub, həm də “dil çaşıb doğrusunu deyər” məsəlini yada salır, onun dilə gətirdiy aşağıdakı fikir:
-...”erməni”lər həmişə Fransa və onun müttəfiqlarının Osmanlı Türkiyəsi üzərində qələbəsini arzulayıblar, bi diləklərinin həyata keçməsində bacardıqlarını əsirgəməyiblər....
Ümumiyyətlə, haylarla bağlı uydurulmuş bütün olayların davamlı təbliğatının şəbəkəsi ona görə gücləndirilib ki, uydurulmuş “hadisələr” unudulmasın və ondə həmişə....Rusiya və Fransa durub, bu sahədə xüsusi peşəkarlar dəstəsi yetişmişdir-son 150 il ərzində.... Tarixən siyasi, iqtisadi, hərbi, milli-demoqrafi, beynalxalq mövqe....uğrunda Osmanlı Türkiyəsi ilə şimal-qərb sərhədləri hüdudunda burjuaziya Fransası, şimal-şərq bölgələrdə çar Rusiyasısı mübarizədə və “erməni məsələsi”ndə eyni mövqe sərgiləmişlər bu dövrdə....
1899-1906-cı illərdə Fransa prezidenti E.F.Lube (1838-1929) hay icmasının bu dövlətin ərazisində yerləşməsi, ictimai-iqtisadi fəaliyyətinin təminatı ilə bağlı dövlət siyasəti qəbul etmiş, 1904-cü ildə Azərbaycan neftinin “qara qanını zəli kimi soran” A.İ.Mantaşyanı (1842-1911) bu ölkənin Fəxri legion ordeni ilə təltif etmişdir. Hay kilsəsi və terrorçu “Daşnakstyun” dəstəsinin Fransada Osmanlı Türkiyəsinə qarşı dağıdıcı fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, gücləndirilməsi və qitədə genişləndirilməsi məqsədi ilə “dini” qərargah olaraq-Paris şəhəri, Jan-Qujon küçəsində “kilsə” tikdirmişdir...
Osmanlı Türkiyəsində 1908-ci ildən ictimai-siyasi yenilənmə hərakatından öz məkrli məqsədlərinə çata bilmədiklərinə görə hay kilsəsi hakimiyyəti “erməni”lərə qarşı “soyqırım” ittihamının yetrəli olduğunu düşünməklə “baş məşqə hazırlıq” kimi 1909-cu ilin olaylarını həyata keçirmiş, I Dünya müharibəsinə qədər (1911-912-ci illərdə İtaliya-Türkiyə, 1912-1913-cü illərdə Balkan müharibələrində) və sonra güclü Xilafət və Dünyəvi Türk-Müsəlman dövlətinin süqutu üçün “dövləti xəyanətilərini artıq dövlət sərhədləri hüdudunda” aparılması hədəfinə çatmaq üçün siyasi-hərbi əsas hazırlamışlar.
1919-cu ilin əvvəllərində Paris şəhərində hay-daşnak nümayəndə (yazıçı, “erməni” Milli Şurasının sədri A.A.Aqaronyan (1866-1948), nəsil əcdadları 1724-1727-ci illərdə Zəngəzur diyarında Türk-Müsəlman qırğınları törədən P.N.Nübaryan (1851-1930), A.Qareqin, P.Macyan...) heyəti simsar bildikləri dövlət başçılarının himayəsi ilə güc dövlətlərinin birgə memorandumu qəbul etdirərək Osmanlı Türkiyəsinə qarşı ərazi iddialarına (dövlətin 7 vilayəti daxil-Van, Diyarbəkir, Trabzon, Sivas....və 4 sancaqlığı-Sis, Cəlal- Bərəkət, Adana....) haqq qazandırılması məhz “ermənilərin qırğını” müqabilində onlara verilən vədin (həm də Qarabağ bölgəsi hesabına “Böyük Ermənistanın yaradılması”) nəticəsi idi. İlk növbədə dünyəvi Türkiyə dövlətçiliyni param-parçalığı naminə “yalanın doğruluğuna inandırmaq cəhdi” güclü dövlətlərin nəzərə aldığı amil idi...
Avropa dövlətlərinin dövriyyəyə buraxdığı “erməni soyqırım” tamaşasına dair resenziyalar müxtəlif müəlliflər və mənbələr timsalında işıq üzü görməklə hadisələrin tarixi-faktoloji araşdırılmasını xeyli dərəcədə çətinləşdirmiş, subyektiv kütləvi qiymət kəsb edilməsi asanlaşmışı, nəzərdə tutlduğu kimi geniş coğrafi miqyasda yayılıması baş vermişdir. Hay kilsəsinin ((Ü(İ)çmüəzzin, Kilikiya və İstanbul mərkəzləri) təşkilatçılığı ilə bu sahədə imza və nəşrlərin sisteminə nəzər yetirdikdə, bu sahədə görülən işlərin nəticəsi təhlil edilməklə “erməni soyqırımı”nın artıq bir əsrdən çox tarixinin mövcudluğu təəcüb dourmur. Dünya təbliğatında uydurma hay iddialarını müdafiə edənlər sırasında fransalılar xüsusilə seçilib, bu sahədə güclənmiş geniş şəbəkənin yaradılmasında çoxçaxəli imkanlar az xərclənməyib, heç nə olmasa da, Türkiyə dövlətlinin şərq ərazilərinə “Qərbi Ermənistan” damğasının vurulması naminə.
Haşiyə. Dinsiz hay kilsəsi və ibtidai insan-hay sürüsünün uydurduğu qondarma, büsbütün saxta “1915-ci ilin “erməni” soyqırımı” yalanını ifşa edəcək Tarixi hadisə məhz 1919-cu ilin Paris sülh konfransı olmuşdur. Belə ki, nə Osmanlı Türkiyəsindən gedən hay nümayəndə heyəti (başçısı P.Nübaryan), nə Qərbi Azərbaycandan olan “erməni” heyəti (“ermənistan” Respublikasının nümayəndəsi, “Danaksyun” yaradıcılarından biri A.O.Ohancanyanın (1874-1947) rəhbərliyi ilə) “soyqırıma məruz qalan 1,5 milyan hay sürüsü” barədə bir kəlmə də olsun məsələ qaldırmayıb, axı necə ola bilər, qısa Zaman kəsimində bu “faciə” unudulsun....
Türk-Müsəlman dövlətlərinə qarşı hay sürüsünün qondarma ərazi iddialarını (Osmanlı Türkiyəsində XIX əsrin sonlarından səhnələşdirdikləri “erməni soyqırımı” tamaşalarını dəstəvuz etməklə) milli, dini, irqi...qərəzlə müdafiə edən Fransa və digər ölkələrdə xüsusilə fərqlənən simalardan biri də yazıçı, akademik, Nobel mükafatçısı (1921) Anatol Frans (1844-1924) 1894-1896-cı il kürdlərlə hayların qarşıdurmasını həyasızcasına “yerli bütöv bir xalqın qətliamı” adlandırmış, haylara yardımı təşkil etmiş, J.Jores (1859-1914, beynəlxalq sosialist hərakatı üzvü, filosof-tarixçi) və F.de Pressanse (1853-1914, diplomat, “Humanite” qəzetinin şöbə müdiri) ilə birlikdə Paris şəhərində “ermənistan uğrunda” jurnalında təbliğatı gücləndirmişdir.
II Dünya müharibəsindən (1939-1945) Türk-müsəlman dünyasının süqutuna və bölüşdürülməsi siyasətinə yönəlik istifadəsinə də hay kilsəsi var qüvvəsi ilə çalışmış, AFR-nın paytaxtı Berlin şəhərindəki “erməni” Milli Şurasına rəhbərlik etmiş, aparıcı üzvlərdən A.Muradyana (1908-1943) və Q.Nijdeyə (1886-1955) (Balkan müharibəsində Fransa ordusu tərkibində Türkiyəyə qarşı hay silahlı dəstələri ilə birlikdə vuruşmuşdur) xüsusi səlahiyyətlər verilmişdir.Daşnak və terrorçu Q.Nijdenin Alman-faşist ordusu tərkibində “erməni” Legionu 1943-cü ildə sovet ordusuna qarşı Stalinqrad cəbhəsində/döyüşlərində (II Dünya müharibəsinin əsas dönüş vuruşunda, 17.07.1942-02.02.1943) iştirakının əsas hərbi-siyasi məqsədləri aşağıdakılar idi:
- Volqa çayı sahillərində Stalinqrad cəbhəsində alman-faşist ordusunun qələbəsi Q.Nijdenin başçılıq etdiyi “erməni Legionu” hayların sıx məskunlaşdığı Şimali Qafqaz bölgəsindən və Qərbi Azərbaycandan sərbəst keçməklə, yerli qüvvələr toplayaraq Türkiyə Cumhuriyyətinin Şərq vilayətlərinə (İqdır, Qars, Ərzurum...) hücum imkanlarına yiyələnmək, III Reyxin Türkiyə dövlətinə qarşı münasibətdən A.Rozenberqdən istifadə etmək;
- Qərbi Azərbaycandan isə kökənli Türk-Müsəlman əhalisinin Qazaxstana və Sibirə deprotasiyasına siyasi-ictimai...zəmin hazırlamaq;
- Avropa ölkələrində ibtidai insan-hay sürüsünün xristian dünyasına “etibarlı, sədaqətli” obrazını yaratmaq. Bu “sabun köpüyü” ağırlığında olan mifi, amma milyonlarla insanın günahsız qətlinə, həyatının sonuclanmasına səbəb olan dinsiz hay kilsəsi-daşnak törəmələrinin qanlı əməllərinin həm I Dünya (1914-1918-ci illər), həm də II Dünya müharibəsi illərdə( 1939-1945) qarşısının alınmasında Azərbaycan xalqının da görkəmli oğulları böyük siyasi, hərbi, elmi, ictimai, mədəni..fəaliyyət göstərmişlər. General-leytnant H.K.Naxçıvanski (1863-1919), “Artilleriya Tanrısı”-general-leytnant Ə.İ.Şıxlinski (1865-1943), generallar S.S.Mehmandarov (1855-1931), İ.M.Usubov (1872-1920), T.M.Novruzov (1880-1961), C.C.Naxçıvanski (1895-1938), iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-mayor Həzi Əhəd oğlu Aslanov (1910-1945) Stalinqrad döyüşlərində xüsusilə fərqlənmiş...və kimyaçı-akademik Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev (1905-1961)...məhz onun ixtira etdiyi yüksək oktanlı raket-aviasiya yanacağı Sovet Ordusunun Stalinqrad cəbhəsində qələbə qazandırmış, nəticədə nəinki SSRİ xalqlarının, eləcə də Türk-Müsəlman coğrafiyasının alman-faşist və hay-daşnak işğalından qurtulması mümükün olmuşdur.
Odur ki, böyük alim, Vətən və Xalq xilaskarı Y.Məmmədəliyevin, eləcə də. Cəbhə yanacağının 90%-ni təmin edən Bakı şəhərinin II Dünya müharibəsində qiyməti...uydurma hay sürüsü “marşalları”nın üfüdülmüş “dəyəri” ilə müqayisəyəgəlməz dərəcədədir...(bu barədə geniş yazı növbəti saylarda)....
R.S. Dinsiz hay kilsəsi, dünyaya yayılan hay sürsü və onları “qanadaları altına alan” himayəçiləri XXI əsrdə Türk-Müsəlmann dünyasına qarşı gücləndirəcəkləri təbliğat qarayapmalarında əsas mövzu kimi “erməni” soyqırımının və “Qarabağ “erməniləri”nin hüquqlarının Beynəlxalaq İnsan hüquqları məhkəməsinin icraatına çıxarmaq (bu sahədəbeynəlxalq miqyasda hüquqi-siyasi tədbirlər uzun illərdir aparılır), bütün qüvvələri bu sahədə mütəşəkkil səfərbər etmək...olacaqını Rusiya Federasiyası prezidenti yanında Dövlətin Milli Siyasətinin nformasiya Təminatı məsələlərinə dair komissiyanın sədri A.A.Abramyan (1957) 24 aprel 2026-cı il tarixdə Moskva şəhərində keçirilən yığıncaqda (tədbirdə RF prezidenti V.Putinin və baş hay keşişi II Qareginin müraciətləri oxunub) bildirmiş, digər ulaşanlar Türkiyə-Azərbaycan əleyhinə “erməni” xislətinə xas olan nifrinlər yağdırmışlar....
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
