şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Xoşbulaq yaylağında naməlum siklopik qalanın struktur və memarlıq xüsusiyyətlərinin təhlili - Rizvan Qarabağlı yazır...

Image


Azərbaycanın dağlıq zonaları qədim dövrlərdən bəri strateji və müdafiə xarakterli memarlıq nümunələri ilə zəngindir. Bu baxımdan, Kiçik Qafqazın mühüm yaylaqlarından olan Daşkəsən rayonunun Xoşbulaq yaylağı təbii-coğrafi mövqeyi ilə yanaşı, həm də qədim istehkamçılıq mədəniyyətinin izlərini qoruyub saxlamışdır. Bölgədə aparılan vizual memarlıq-tədqiqat işləri zamanı Xoşbulaq yaylağının hündür dağ zirvələrindən birinin hamar relyefində yerləşən, elmi ədəbiyyatda və rəsmi qeydiyyatda geniş təhlil olunmamış unikal bir siklopik qala (çoban qalası / qala-məskən) qalığı aşkar edilmişdir. Bu məqalə, həmin abidənin memarlıq-planlaşdırma quruluşunu və onun mühafizə statusu ilə bağlı mövcud problemləri elmi müstəvidə nəzərdən keçirir.

Abidənin həndəsi planı və konstruktiv struktur mürəkkəbliyi

Aparılan ilkin vizual tədqiqatlar göstərir ki, Xoşbulaq yaylağındakı qalanın memarlıq həlli Azərbaycanın digər dağ qalalarında (xüsusilə Qarabağ və Naxçıvan bölgələrindəki qədim istehkamlarda) müşahidə olunan ənənəvi "relyefə tabe olma" prinsipinə əsaslanır. Plan konfiqurasiyası: Qalanın həndəsi plan biçimi tamamilə dağ zirvəsinin perimetrinin təbii formasına uyğunlaşdırılmışdır. Bu metod qədim memarların təbii müdafiə imkanlarından maksimum dərəcədə istifadə etmək bacarığını sübut edir. Müdafiə sistemi: Abidə mürəkkəb mühəndislik təfəkkürünün məhsulu olaraq ikiqat müdafiə divarları ilə əhatə olunmuşdur. Qalanın ən hündür və strateji cəhətdən əlçatmaz nöqtəsində isə İçqala (sitadel) yerləşir. Hörgü texnikası: Divarların tikintisində heç bir birləşdirici məhlul (palçıq, əhəng və s.) istifadə edilməmişdir. İri, qeyri-standart və təbii formalı qayalar "quru hörgü" (siklopik hörgü) texnikası ilə üst-üstə qalanmışdır. Daşların üzərini örtən çoxəsrlik (minillik) mamır təbəqəsi divarların toxunulmazlığını və qədimliyini vizual olaraq təsdiq edir.

Su təminatı məsələsi: Kəhriz fərziyyəsi

Qalanın daxili ərazisində aparılan müşahidələr zamanı heç bir təbii su mənbəyinə (bulaq, quyu) rast gəlinməmişdir. Müdafiə xarakterli dağ qalalarında uzunmüddətli mühasirələrə tab gətirmək üçün su təminatı fundamental şərtdir. Bu kontekstdə, qalaya suyun qədim kəhriz və ya yeraltı su xətləri (suluqlar) sistemi ilə kənardan gətirilməsi ehtimalı olduqca yüksəkdir. Lakin bu mühəndislik infrastrukturunun izinun tapılması və dəqiqləşdirilməsi yalnız gələcək irimiqyaslı arxeoloji qazıntılar nəticəsində mümkün ola bilər.

Abidənin atributasiyası və təsnifatındakı ziddiyyətlər

Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən abidənin yaxınlığında yerləşdirilmiş rəsmi məlumat lövhəsində qalanın "Dövlət tərəfindən qorunduğu", "Tunc dövrünə aid olduğu" və "Arxeoloji abidə" statusu daşıdığı qeyd edilmişdir. Lakin abidənin memarlıq-struktur təhlili bu elmi təsnifatda ciddi qüsurların olduğunu ortaya qoyur: 1. Tipoloji Səhv (Arxeoloji yox, Memarlıq Abidəsi): Abidə yerüstü struktura, aydın oxunan divar qalıqlarına, müdafiə planına və daxili memarlıq elementlərinə (İçqala) malikdir. Bu səbəbdən o, yalnız torpaq altında qalan maddi-mədəniyyət qalığı (arxeoloji abidə) kimi deyil, birbaşa Memarlıq Abidəsi kimi qeydiyyata alınmalı və tədqiq edilməlidir. 2. Dövlətləşdirmə və Dövrün Qeyri-Dəqiqliyi: Ərazidə hələ heç bir elmi-arxeoloji qazıntı işləri aparılmadığı halda, qalanın birbaşa Tunc dövrünə aid edilməsi metodoloji baxımdan yalnışdır. Siklopik qalaların xronoloji çərçivəsi E.ə. II minillikdən başlayaraq Erkən Dəmir dövrünə və daha sonrakı dövrlərə qədər uzana bilər. Konkret dövrləşmə yalnız stratiqrafik qazıntılardan və tapılan artefaktların laborator analizindən sonra müəyyən edilməlidir.

Mühafizə problemləri

Abidənin qorunma statusu kağız üzərində qalsa da, faktiki olaraq nəzarətsiz vəziyyətdədir. Qala ərazisində və tarixi divarların içərisində iri və xırdabuynuzlu heyvan sürülərinin (mal-qoyun) otarılması abidənin mədəni qatına zərbə vurur, quru hörgü üsulu ilə ucaldılmış divarların aşınmasını və uçmasını sürətləndirir. Bu xüsusat, abidənin fiziki mühafizəsinin təcili olaraq gücləndirilməsini tələb edir. Daşkəsənin Xoşbulaq yaylağındakı ikiqat divarlı, içqalalı siklopik tikili Azərbaycanın qədim müdafiə memarlığının mühüm monumentlərindən biridir. Abidənin relyeflə vəhdəti və hörgü xüsusiyyətləri onun yüksək memarlıq dəyərini sübut edir. Abidənin pasportlaşdırılmasında gedən elmi qeyri-dəqiqliklərin aradan qaldırılması, ona "Memarlıq abidəsi" statusunun verilməsi və ərazidə təcili olaraq multidissiplinar (memarlıq və arxeologiya birgə) tədqiqatların və qazıntıların başlanması Azərbaycan tarixinin qədim səhifələrinin işıqlandırılması üçün vacib addımdır.

Rizvan QARABAĞLI,

AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,

memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 12:58
Bakıda narkotik həblər satanlar saxlanıldı, aralarında bir vəkil də var - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Azərbaycan-NATO hərbi logistika əməkdaşlığı müzakirə olunub

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ