Azərbaycan son illərdə enerji siyasətində yeni mərhələyə qədəm qoyaraq, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafını strateji prioritetlərdən birinə çevirib. Ölkənin zəngin Günəş və külək enerjisi potensialı yalnız daxili enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün deyil, həm də beynəlxalq bazarlara yaşıl enerji ixracı üçün mühüm imkanlar yaradır. Bu kontekstdə Azərbaycanın 2027-ci ilədək Avropaya ilk yaşıl enerji ixracını həyata keçirmək planı çərçivəsində iki əsas marşrut müzakirə olunur. Bunlardan biri Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan quru enerji dəhlizi, digəri isə Xəzər və Qara dənizləri əhatə edən sualtı kabel layihəsidir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bakı Ekspo Mərkəzində Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində keçirilən 31-ci Beynəlxalq Xəzər Neft və Qaz Sərgisi “Caspian Oil and Gas”, 14-cü Xəzər Beynəlxalq Təmiz Enerji Sərgisi “Caspian Power” və 31-ci “Baku Energy Forum”un rəsmi açılış mərasimindəki çıxışları zamanı Azərbaycanın ənənəvi enerji təchizatçısından yaşıl enerji ixracatçısına çevrilmək niyyətini təkrar vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, ölkədə həyata keçirilən külək və Günəş enerjisi layihələri təkcə daxili tələbatın ödənilməsinə deyil, həm də Avropa bazarlarına enerji ixracına hesablanıb. Bu baxımdan yaşıl enerji dəhlizlərinin yaradılması Azərbaycanın uzunmüddətli enerji strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Birinci marşrut Gürcüstan üzərindən Türkiyəyə və daha sonra Avropa bazarlarına çıxışı təmin edən quru xəttidir. Layihə mövcud enerji infrastrukturundan, xüsusilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan enerji dəhlizinin yaratdığı imkanlardan istifadə etməklə elektrik ötürücü xətlərinin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında formalaşmış enerji əməkdaşlığı bu marşrutun əsas üstünlüklərindən biridir. Uzun illər ərzində neft və qaz nəqli üçün istifadə olunan regional dəhlizlərin yaşıl enerji ötürülməsinə uyğunlaşdırılması layihənin həm iqtisadi, həm də texniki baxımdan daha sürətli reallaşdırılmasına şərait yaradır.
İkinci marşrut isə daha geniş coğrafiyanı əhatə edən strateji layihədir. Bu istiqamət Xəzər dənizinin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan elektrik kabeli vasitəsilə Azərbaycanı Qazaxıstan və Türkmənistanla birləşdirməyi nəzərdə tutur. Layihənin məqsədi Xəzərətrafı ölkələrin bərpa olunan enerji potensialını vahid sistemdə birləşdirmək və regional yaşıl enerji bazarının formalaşdırılmasına töhfə verməkdir. Xüsusilə Qazaxıstanın geniş külək enerjisi ehtiyatları ilə Azərbaycanın günəş və külək enerjisi imkanlarının inteqrasiyası gələcəkdə daha böyük ixrac potensialı yarada bilər.
Bu layihənin strateji əhəmiyyəti yalnız Xəzər hövzəsi ilə məhdudlaşmır. Nəzərdə tutulan marşruta əsasən, enerji əvvəlcə Azərbaycan üzərindən Gürcüstana ötürüləcək, daha sonra isə Qara dənizin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan yüksək gərginlikli sualtı kabel vasitəsilə Rumıniyaya çatdırılacaq. Rumıniyadan isə elektrik enerjisinin Avropanın digər ölkələrinin enerji şəbəkələrinə inteqrasiyası planlaşdırılır. Beləliklə, Xəzər regionunda istehsal olunan yaşıl enerji ilk dəfə olaraq birbaşa Avropa enerji sisteminə qoşulmaq imkanı əldə edəcək. Bu layihə Azərbaycanı yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında strateji enerji körpüsünə çevirə bilər.
Hər iki marşrut Azərbaycanın enerji siyasətində oxşar məqsədlərə xidmət edir. Onların əsas məqsədi ölkənin enerji ixracında neft və qazdan asılılığını azaltmaq, ixrac strukturunu şaxələndirmək və Azərbaycanın qlobal enerji keçidi dövründə mövqeyini gücləndirməkdir. Bundan əlavə, hər iki layihə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verir. Son illərdə Avropa İttifaqı enerji mənbələrinin və tədarük marşrutlarının şaxələndirilməsini prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirib. Bu baxımdan Azərbaycan Avropa üçün etibarlı yaşıl enerji tərəfdaşına çevrilə bilər.
Bununla yanaşı, layihələr arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Quru marşrutu mövcud infrastruktur və artıq formalaşmış regional əməkdaşlıq mexanizmləri üzərində qurulduğuna görə daha az riskli hesab olunur. Bu istiqamət daha az maliyyə tələb edir və qısamüddətli perspektivdə reallaşma ehtimalı daha yüksəkdir. Sualtı kabel layihəsi isə yeni infrastrukturun yaradılmasını, iri həcmli investisiyaların cəlb edilməsini və çoxsaylı dövlətlərin maraqlarının uzlaşdırılmasını tələb edir.
Texniki baxımdan da fərqlər nəzərəçarpandır. Quru marşrutunda əsas vəzifə elektrik ötürücü xətlərin modernləşdirilməsi və ötürmə gücünün artırılmasıdır. Sualtı kabel layihəsi isə həm Xəzər, həm də Qara dənizin dibində mürəkkəb mühəndislik işlərinin aparılmasını tələb edir. Kabelin çəkilməsi, texniki təhlükəsizliyin təmin olunması, müxtəlif ölkələrin enerji sistemlərinin uyğunlaşdırılması və maliyyələşdirmə məsələləri layihənin qarşısında duran əsas çağırışlardır. Bundan əlavə, geosiyasi risklər, hüquqi prosedurlar və regional maraqların uzlaşdırılması da layihənin icrasına təsir göstərə bilər.
Geosiyasi aspektdən baxdıqda quru marşrutu Azərbaycanın Türkiyə və Gürcüstanla strateji tərəfdaşlığını daha da möhkəmləndirir və Cənubi Qafqazın Avropa ilə enerji inteqrasiyasını gücləndirir. Sualtı kabel layihəsi isə daha geniş regional əhəmiyyət daşıyır. Bu layihə Xəzər hövzəsini vahid enerji məkanına çevirmək, Mərkəzi Asiya ölkələrini Avropa enerji bazarlarına bağlamaq və Azərbaycanın regionlararası enerji qovşağı kimi rolunu artırmaq potensialına malikdir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın yaşıl enerji ixracı strategiyası bir-birini tamamlayan iki əsas marşrut üzərində qurulur. Quru marşrutu yaxın perspektivdə daha real və praktik həll yolu kimi çıxış edir. Xəzər və Qara dənizlər vasitəsilə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan sualtı kabel layihəsi isə daha mürəkkəb və uzunmüddətli olsa da, Azərbaycanın regional enerji liderliyini gücləndirmək, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yeni enerji körpüsü yaratmaq və ölkənin qlobal yaşıl enerji bazarındakı mövqeyini möhkəmləndirmək baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən hər iki marşrut Azərbaycanın gələcək enerji siyasətinin ayrılmaz və bir-birini tamamlayan elementləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
