Avropa İttifaqı hazırda ciddi bir siyasi-iqtisadi dilemma ilə üzləşib. Yaxın Şərqdəki gərginlik və Hörmuz boğazındakı logistik çətinliklər qlobal neft qiymətlərini yuxarı qaldırıb. Bu isə öz növbəsində Rusiya neftinə tətbiq edilən qiymət tavanı mexanizminin işləmə məntiqini köklü şəkildə dəyişdirə bilər: əgər dünya bazar qiymətləri artmaqda davam edərsə, mövcud mexanizm çərçivəsində tavan avtomatik olaraq yüksələcək və hazırkı 44,10 dollarlıq hədd təxminən 65 dollara çata bilər — bu isə G7 ölkələrinin əvvəllər razılaşdırdığı 60 dollarlıq həddindən də yüksəkdir.
Bu ssenari Rusiyanın enerji gəlirlərinin kəskin artması, müharibənin maliyyələşdirilməsinin güclənməsi və Qərb sanksiyalarının effektivliyinin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi deməkdir. Ona görə də Aİ bu riskin qarşısını almaq üçün bir sıra strateji variantları ciddi şəkildə müzakirə edir.
Ən sadə və eyni zamanda ən qətiyyətli yanaşma mövcud 44,10 dollarlıq limitin heç bir dəyişiklik edilmədən qüvvədə saxlanılmasıdır. Bu qərar bazar qiymətlərindən asılı olmayaraq tavanın avtomatik artımının qarşısını alır.
Bu variantın əsas üstünlüyü onun aydın siyasi mesaj daşımasıdır: Aİ Rusiyanın enerji gəlirlərini məhdudlaşdırmaq öhdəliyindən geri çəkilmir. Bundan əlavə, sabit tavan investorlar, tərəfdaş ölkələr və bazarlar üçün proqnozlaşdırıla bilən bir çərçivə formalaşdırır.
Bununla belə, bu yanaşmanın əhəmiyyətli çətinlikləri də mövcuddur. Dünya bazar qiymətləri ilə rus nefti üçün müəyyən edilmiş tavanın arasındakı uçurum böyüdükcə sanksiyaların tətbiqini də çətinləşdirir. Belə ki, kölgə strukturları vasitəsilə qaydaları pozmağın iqtisadi cəhətdən sərfəliliyi artır.
Daha çevik, lakin eyni zamanda daha mürəkkəb bir yanaşma qiymət tavanına yuxarı hədd - "tavan üçün tavan" - müəyyən etməkdir. Müzakirə olunan variantlara əsasən, bu hədd 60 dollar səviyyəsində sabitlənə bilər. Yəni bazar qiymətləri nə qədər yüksəlsə də, Rusiya nefti üçün limitin bu həddən artıq qalxmasına yol verilməyəcək.
Bu yanaşma həm çevikliyi, həm də prinsipial mövqeyi bir arada saxlamağa imkan verir. O, G7 razılaşmasının ruhuna sadiq qalır, bazar dinamikasını tam nəzərə almır, amma eyni zamanda siyasi həssaslığı azaldır — tavanın tamamilə dondurulması bəzi tərəfdaş ölkələrin müqaviməti ilə qarşılaşa bilər.
Yalnız qiymət həddi müəyyən etmək kifayət deyil - bu həddə riayət olunmasının təmin edilməsi eyni dərəcədə vacibdir. Aİ bununla bağlı bir neçə istiqamətdə addımlar atmağı planlaşdırır.
Məsələn, rus neftinin ticarətini birbaşa və ya dolayı yolla maliyyələşdirən banklar, sığorta şirkətləri və treydinq şirkətləri daha ciddi yoxlamalara məruz qala bilər. Qiymət tavanını pozduğu müəyyən edilən hər hansı bir maliyyə institutuna əlavə sanksiyalar tətbiq etmək bu sahədəki qaydaların pozulmasını iqtisadi cəhətdən xeyli riskli edəcək.
Rusiya neftini tavan qiymətindən yuxarı bazarlara çıxarmaq üçün bir sıra ölkələr tranzit platforma kimi istifadə edilir. Bu vasitəçi şirkətlərə və onlarla əməkdaşlıq edən qurumlara qarşı əlavə məhdudiyyətlər sanksiyaların ümumi effektivliyini artıracaq.
Ən mühüm strateji istiqamətlərdən biri Rusiyanın qeyri-rəsmi neft daşıma şəbəkəsinə - "kölgə donanması"na qarşı sanksiyaların genişləndirilməsidir.
Bu gəmilər Qərb sığortasından, naviqasiya sistemlərindən və liman xidmətlərindən yan keçməklə fəaliyyət göstərir. Onların bir hissəsi artıq sanksiya siyahısına salınıb, lakin donanmanın ümumi ölçüsü bu tədbirlərin effektivliyini məhdudlaşdırır.
Yeni sanksiya paketi çərçivəsində əlavə gəmilərin siyahıya alınması, kölgə donanması ilə əlaqəli limanlara məhdudiyyətlər qoyulması, bu gəmilərə xidmət göstərən bunkerləmə (yanacaq doldurma) şirkətlərinə qarşı tədbirlərin gücləndirilməsi nəzərdən keçirilir. Kölgə donanmasının fəaliyyətinin mühüm dərəcədə məhdudlaşdırılması Rusiyanın neftini alternativ yollarla dünya bazarlarına çıxarma imkanını daraldır.
Yuxarıda sadalanan variantların hər birinin özünəməxsus güclü və zəif tərəfləri var. Lakin analitik baxımdan tək bir variant deyil, bu tədbirlərin kombinasiyası daha güclü nəticə verəcək. Belə ki, mövcud tavanın sabit saxlanılması qısamüddətli perspektivdə ən qətiyyətli addımdır. Lakin bu addımın uzunmüddətli davamlılığını sanksiyaların icrasına nəzarətin gücləndirilməsi və kölgə donanmasına qarşı tədbirlərin genişləndirilməsi təmin edə bilər. Maksimum hədd mexanizmi isə hər iki yanaşmanın balansını təmin edən siyasi kompromis kimi çıxış edə bilər.
Nəticə etibarilə Aİ-nin qarşısında duran əsas problem yalnız texniki bir qiymət məsələsi deyil. Söhbət Qərbin Rusiyaya qarşı uzunmüddətli sanksiya siyasətinin inandırıcılığından və davamlılığından gedir. Əgər qiymət tavanı mexanizmi bazar dinamikası ilə birlikdə avtomatik olaraq yüksələrsə, bu, Rusiyaya qarşı iqtisadi təzyiqin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi anlamına gəlir.
Ona görə də ən optimal strategiya mövcud tavanın sabit saxlanılması, ona yuxarı hədd qoyulması, sanksiyaların icrasına nəzarətin gücləndirilməsi və kölgə donanmasına qarşı tədbirlərin genişləndirilməsini özündə birləşdirən kompleks bir yanaşmadır. Bu tədbirlər birgə tətbiq edildikdə Aİ həm Rusiyanın enerji gəlirlərini məhdudlaşdıra, həm də mövcud sanksiya rejiminin siyasi və iqtisadi effektivliyini qoruyub saxlaya bilər.
Akif NƏSİRLİ
