ABŞ iqtisadiyyatında baş verən son proseslər bütün dünya üçün ciddi təhdid mənbəyinə çevrilib. Belə ki, ABŞ-ın defolt təhlükəsinə yaxınlaşması və bunun önlənməsi üçün heç bir addımın atılmaması ilk olaraq dünyanın ehtiyat valyuta statusunu daşıyan dollar üçün təhdid yaradır. Dollar ABŞ-da yaşananlar üzündən ciddi şkildə dəyərsizləşə bilər.
Məsələ burasındadır ki, ABŞ dövlət borcunun yuxarı həddinə dair 2 illik sazişin müddəti başa çatıb. 2019-cu ildə həmin hədd 22 trilyon dollar səviyyəsində razılaşdırılmışdısa, ilin ilk yarısında dövlət borcunun həcmi 28,5 trilyona çatıb. Dövlət borcunun yuxarı həddi artırılmasa və Konqres bununla bağlı müvafiq addım atmasa, Maliyyə Departamenti yalnız hesablarda olan 450 milyard dollar vəsaiti idarə edəcək. Qeyd edək ki, ABŞ hökuməti hələ 2008-ci il maliyyə böhranı vaxtından bu yana xarici borclanmanı artırır. Belə ki, Barak Obama dövründə dövlət borcu 9 trilyon, Donald Tramp dövründə isə 7 trilyon dollar artaraq 2018-ci ildə ÜDM-nin 78 faizinə çatıb. Bu ilin yazında isə dövlət borcunun həcmi ÜDM-nin 101 faizini təşkil edib. Belə hal yalnız İkinci Dünya müharibəsindən sonra qeydə alınmışdı. Proqnozlara görə, ABŞ-ın dövlət borcu iqtisadiyyatın həcmini yalnız on il sonra ötüb keçməli idi. Lakin pandemiya və milli təsərrüfata dəstək məqsədilə çəkilmiş xərclər üzündən bu daha tez baş verdi. Müstəqil hesablamalara görə, 2020-ci ildə hakimiyyət iqtisadiyyata, demək olar ki, 9 trilyon dollar vəsait yatırıb. Nəticədə, hazırda ölkənin dövlət borcu ümumi daxili məhsuldan çoxdur. Bu cür artım yalnız bircə dəfə, İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra, 1946-cı ildə müşahidə olunub və 106 faiz təşkil edib. Hazırda isə dövlət borcu artmaqda davam edir və artıq 28,5 trilyon dollar təşkil edir. Bundan çox borc götürmək artıq qanuna da ziddir.
İndi ABŞ-ın maliyyə naziri Janet Yellen bildirir ki, dövlət borcunun limiti artırılmasa, oktyabrın ortalarına büdcədə vəsait çatışmazlığı yaranacaq: “Federal hökumətin bütün öhdəliklərini yerinə yetirməsini sual altında qoyan ləngimə həm də ABŞ iqtisadiyyatına və qlobal maliyyə bazarlarına bərpa oluna bilməyən ziyan vuracaq”. Yellen vəsait çatışmazlığı böhranının dəqiq tarixini deyə bilməyəcəyini vurğulasa da, bunun oktyabrın ortalarında baş vermə risqinin yüksək olduğunu bildirib. Adətən ABŞ-ın dövlət borcunun yuxarı həddinin müəyyənləşdirilməsində Konqres əksər hallarda hökumətin təkliflərini asanlıqla qəbul edirdi. Lakin son aylarda Respublikaçıların bununla bağlı əlavə əsaslandırmalar tələb etməsi və irəli sürdüyü şərtlər qərar qəbul edilmə prosesini ləngidib. Bu, həm də Bayden administrasiyasının təklif etdiyi 3,5 tilyon dollarlıq geniş sosial büdcə paketinin də növbəti həftələrdə qəbul ediləcəyini sual altında qoyur. Məsələ ilə bağlı Co Bayden də maraqlı açıqlamalar verib: “ABŞ Konqresi dövlət borcunun yuxarı həddinin artırılmasına razılıq vermədiyi təqdirdə baş verə biləcək potensial defolt dolların dünyanın ehtiyat valyutası statusunu təhlükəyə atacaq”. Onun sözlərinə görə, razılıq əldə edilməsə, Amerikanın kredit reytinqi aşağı salınacaq, kredit faizləri artacaq: “Respublikaçılar, nəinki işlərini görməkdən imtina edir, həm də səlahiyyətlərindən istifadə etməklə iqtisadiyyatı fəlakətli hadisədən qorumaqla bağlı görəcəyimiz işlərə mane olacaqları ilə hədələyirlər. Ölkəni xilas etməyə kömək etmək istəmirsən, onda onu məhv etməmək üçün yoldan çıx”. Bayden, həmçinin, ABŞ-ın borc öhdəliklərini yerinə yetirməyəcəyinə zəmanət verə bilməyəcəyini söyləyib. Amerika lideri bu problemin həllinin respublikaçıların Konqresdəki davranışlardan asılı olacağını vurğulayıb. Belə vəziyyət ABŞ qiymətli kağızlarına milyardlarla vəsait yatıran investorların ciddi narahatlığına səbəb olub.
Büdcə kəsiri əsasən dövlət istiqrazlarının satışı hesabına bağlanır. 2020-ci maliyyə ilində büdcə kəsiri üç dəfədən də çox, yəni 3,1 trilyon dollara qədər artıb. Koronavirusla mübarizəyə çəkilmiş bütün məsrəflər nəzərə alındıqda isə, bu rəqəm 4 trilyona çata bilər. Beləliklə, Vaşinqtonun yaranmış vəziyyətdə iki çıxış yolu var: ya dövlət borcunun son həddini artırmaq, yaxud da borcların limitinin qüvvədə olma müddətini dayandırmaq. Əks halda ölkəni defolt gözləyir. Faktiki olaraq, hökumət hazırda dövlət borcunun rekord şəkildə artmasına çalışır. Lakin Konqresdə bununla bağlı fikir yekdilliyi yoxdur. Demokratların fikrincə, dövlət borcunun yuxarı həddini artırmaq lazımdır. Respublikaçılar isə prezident Bayden və hökumətdən xərcləri azaltmağı və külli miqdarda borcun azaldılması üçün tədbirlər görməyi tələb edirlər.
İndiki halda kreditorlar getdikcə daha tez-tez ABŞ hökumətinin ödəniş qabiliyyətli olmasını şübhə altına alır. Bir qədər əvvəl aparıcı Amerika maliyyəçilərindən biri - “Bridgewater Associates”in banisi, milyarder Rey Dalio bildirib ki, büdcənin, ticarət balansının və cari əməliyyatların hesabını ehtiva edən bu cür üçqat kəsir tezliklə əcnəbi sərmayədarları xəzinədarlıq istiqrazlarından tamamilə çəkindirəcək. Bu da onların gəlirliliyinin birdən-birə artımına və dolların çökməsinə gətirəcək. Bu, maliyyə böhranına aparan birbaşa yoldur və budəfəki böhran nəinki 2008-ci il, hətta 1930-cu illərdəki Böyük depressiyanı da geridə qoya bilər.
Ramil QULİYEV
