Dünya enerji bazarlarında neft və qaz qiymətləri ilə bağlı maraqlı proseslər cərəyan etməkdədir. Xüsusən də qazın qiymətində sürətli artım qeydə alınır. "Fitch Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyinin təbii sərvətlər və əmtəə məhsulları qrupunun direktoru Dmitri Marinçenko hesab edir ki, Avropa bazarında qaz qiymətində sürətli dəyişiklik qışın sonuna qədər müşahidə edilə bilər. Onun sözlərinə görə, istilik mövsümü və qış yaxınlaşır, Avropadakı qaz anbarları hələ də lazımi qədər doldurulmayıb, maye qaz üçün Avropa və Asiya alıcıları arasında rəqabət davam edir: “Lakin "Qazprom" da daxil olmaqla, əsas təchizatçılar tərəfindən təmin edilən təklif tələbatı tam ödəmək üçün kifayət deyil. Qaz alıcıları qışda ola biləcək fiziki yanacaq çatışmazlığından çəkinərək, yüksək qiymət şəraitində də artıq qaz həcmlərini əldə etməyə çalışırlar. Bütün bunlar bazarda qışın sonuna qədər davam edə biləcək kəskin döyişmələrə səbəb olur".
Xatırladaq ki, son həftələr Avropada qazın qiyməti kəskin artmağa başlayıb. Bir ay əvvəl qazın 1 000 kubmetrinin qiyməti 500 dolları üstələyirdi. 28 sentyabr tarixində Avropanın ən likvid virtual satış mərkəzi sayılan Niderlandın "Title Transfer Facility"də oktyabr sövdələşmələrinin qiyməti 1 040 dollardan çox olub. Hərracların açıldığı vaxt bu göstərici 992 dollara yaxın idi. Sonradan qiymətlər bir qədər azalsa da, onun yenidən artımı gözlənilən hesab edilir.
Neft qiymətləri də sürətlə artır. Azərbaycan nefti dünya bazarlarında indi 80 dollara satılır. Bütün bunlar neft və qaz satışından Azərbaycanın əldə etdiyi gəlirləri sürətlə artırır. İqtisadçı deputat Vüqar Bayramov məsələ ilə bağlı bildirir ki, Avropada müşahidə edilən enerji böhranı, neft də daxil olmaqla, digər strateji enerji məhsullarının qiymətində artımlara səbəb olub: “Mavi qazın qiymətində müşahidə edilən yüksəlişlər fonunda "Brent" markalı neftin bir barreli artıq 80 dollardan baha təklif olunur. Kömür də Avropa və Asiya bazarlarında son 13 ildə ən baha qiymətə satılır”. O bildirib ki, bir müddət öncə OPEC+ ölkələri nazirlərinin gündəlik xam neft hasilatının hər ay 400 min barrel artırılmasına, 5,8 milyon barrel həcmində ixtisarların isə 2022-ci ilin sentyabrında başa çatdırılmasına razılıq verməsinə baxmayaraq, neftə tələbin artması müşahidə olunmaqdadır: “Neftin qiymətlərində artımlar davamlı olduğu halda OPEC+ alyansının oktyabrın 4-nə planlaşdırılan görüşündə hasilatın artırılması ilə bağlı qərara dəyişiklik edəcəyi və noyabr ayından etibarən bazara daha çox neft çıxarmağa çalışacağını müzakirə etməsi istisna edilmir. Neftin dünya bazar qiymətinin yüksəlməsi enerji məhsulları ixrac edən ölkələrin və eləcə də Azərbaycanın valyuta gəlirlərini artırır. Belə ki, bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan 18 milyon 771 min ton həcmində xam neft məhsulları ixrac edib. Bu, 8 milyard 498 milyon dollar dəyərində xam neft ixracatı deməkdir. Həmin müddətdə ixrac olunmuş məhsulun miqdarı ötən ilin müvafiq dövründən 9,5 faiz azalsa da, dəyər ifadəsində 25,1 faiz artıb. Göründüyü kimi, ilk 8 ayda neftin orta qiymətindəki artımlar ölkəyə daha çox valyutanın daxil olmasına imkan yaradıb. Qeyd edək ki, Azərbaycan gündəlik xam neft hasilatını gələn aydan daha 7 min barrel artıraraq 640 min barrelə çatdıracaq və ixtisarla bağlı öhdəlik isə 78 min barrel həcmində olacaq. Bu ilin dövlət büdcəsində 1 barrel neftin qiyməti 40 dollar nəzərdə tutulsa da, dünya bazarında həm mövcud, həm də ötən dövr üçün orta qiymət daha yüksəkdir. Mövcud qiymət büdcədə nəzərdə tutulan qiymətdən iki dəfə çoxdur. Bu isə Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin artmasına imkan yaradır. Gələn ilin dövlət büdcəsində neftin qiymətinin hər barrelinin 45 dollar nəzərdə tutulması təklif olunur”.
Bu arada bir məqamı da qeyd edək ki, dövlət büdcəsi zərfinə daxil olan "Azərbaycan Respublikasının 2021-ci il və növbəti 3 il üçün iqtisadi və sosial inkişaf konsepsiyası və proqnoz göstəriciləri"nə əsasən, 2021-ci ildə Azərbaycan 11 milyard 341,3 milyon dollar, 2022-ci ildə 12 milyard 408,6 milyon dollar, 2023-cü ildə isə 13 milyard 162,1 milyon dollar dəyərində neft-qaz sənayesi malları ixrac edəcək. Göründüyü kimi, növbəti 4 ildə Azərbaycanın neft-qaz sektoru üzrə məhsul ixracının dəyərinin 50 milyard 252,5 milyon dollar təşkil edəcəyi gözlənilir. Amma indiki qiymətlər bu gəlirin 2 dəfədən çox olmasını istisna etmir. Elə cari ildə 11 milyard 341,3 milyon dollar əvəzinə Azərbaycanın neft-qaz sektoru üzrə məhsul ixracından bu məbləğdən 2 dəfəyə yaxın artıq miqdarda gəlir əldə etməsi gözlənilir.
Ramil QULİYEV
