Dövlət Statistika Komitəsi Azərbaycanın bölgələrində əhalinin istehlak xərclərinin strukturunu araşdırıb. 2020-ci ili əhatə edən araşdırmaya görə, Azərbaycanda iqtisadi rayonlardan asılı olaraq, aylıq adambaşına istehlak xərcləri 279-324 manat arasında dəyişir.
Əhalinin istehlak xərclərinin strukturuna baxanda görünür ki, Azərbaycanda əhali, əsasən, ərzağa pul xərcləyir. İqtisadi rayonlar üzrə göstəricilərdən aydın olur ki, ərzağın ümumi istehlak xərclərində ən az yer tutduğu bölgələrdə də bu göstərici 41 faizdir. Dünya təcrübəsində rifahın əsas göstəricilərindən biri ailələrin aylıq gəlirlərinin ərzaq, geyim, əyləncə kimi sahələrə necə bölünməsidir. Aylıq gəlirin ərzağa xərclənən hissəsi bu hesablamanın əsas indikatoru sayılır, çünki hesablamalar göstərir ki, əhalinin rifah səviyyəsi aşağı düşdükcə, ərzaq məhsullarının ümumi istehlak xərclərindəki xüsusi çəkisi artır. Məsələn, Avropa Birliyi ölkələri arasında ərzaq xərclərinin toplam xərclərdəki payı 9-26 faiz arasında dəyişir. İnkişaf etmiş ölkələrin çoxunda bu göstərici 10 faiz civarındadır. Azərbaycanda isə istehlak məqsədilə xərclənən hər iki manatdan təxminən biri məhz ərzağa sərf edilib.
Ərzaq məhsullarının toplam istehlak xərclərində ən çox yer tutduğu iqtisadi rayon isə Lənkəran iqtisadi rayonudur (buraya Astara, Lerik, Yardımlı, Masallı və Lənkəran inzibati rayonları daxildir). Ötən il bölgədə ev təsərrüfatlarının istehlak məqsədilə xərclədiyi hər 100 manatdan 47-si ərzaq məhsullarına sərf olunub. İqtisadi rayonlar arasında ərzağa ən az pul xərclənən bölgə isə Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonudur. Ağsu, İsmayıllı, Qobustan və Şirvan rayonlarını əhatə edən həmin iqtisadi rayonda ərzaqla bağlı xərclər ümumi istehlak xərclərinin cəmi 41 faizinə bərabər olub.
Maraqlıdır, Azərbaycanda niyə bu qədər ərzaq xərcləri böyükdür?
“İnsanlar məcburdurlar ki, qazanclarının böyük hissəsini ərzaqa xərcləsinlər”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifov bunun səbəbini Azərbaycanda ərzaq məhsullarının qiymətinin bir sıra ölkələrlə müqayisədə həddən artıq yüksək olması ilə əlaqələndirdi: “Problem ondadır ki, insanların aldığı əməkhaqqı hər gün bahalaşan ərzaq məhsullarının qiymətinə adekvat deyil. Çünki Azərbaycanda ərzaq məhsullarının qiyməti anormal formada bahalaşmaqdadır. Bu səbəbdən insanlar məcburdurlar ki, qazanclarının böyük hissəsini ərzaqa xərcləsinlər. Azərbaycanda ərzaq məhsullarının son iki ildə qiymət artımı məvaciblərin artmasından bir neçə dəfə yüksəkdir. Ortada böyük bir paradoks var. Ərzaq məhsullarının qiymətləri çox böyük sürətlə artdığı üçün insanlar gəlirlərinin böyük hissəsini buna xərcləməyə məcburdurlar. Bir müddət əvvələ qədər 6-7 manata olan yağ indi 12-13 manata satılır. İstehlakçı məcburdur ki, yağ almaqdan ötrü büdcəsindən daha çox vəsait ayırsın. Azərbaycanda ərzaq məhsullarının kəskin bahalaşması gömrük sisteminin lüzumsuz fəaliyyəti ilə bağlıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan əksər ərzaq məhsulunu idxal edir. İdxal qiymətlərinin müəyyənləşməsində, qiymət artımlarının yaranmasında bilavasitə gömrük günahkardır. Çünki ərzaq məhsullarının idxalı ilə bağlı rüsumlar çox yüksəkdir. Bu da qiymətlərin artmasına rəvac verir”.
Professor hesab edir ki, ərzaq məhsullarının qiyməti iqtisadi indekatorlarla tənzimlənməlidir.
Vidadi ORDAHALLI
