Azərbaycanın qarşıdakı dövr ərzində Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha böyük rol oynayacağına dair verilən proqnozlar özünü doğrultmqdadır. Bu xüsusda Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin “Cənubi Qafqaz: Regional inkişaf və əməkdaşlıq perspektivləri” adlı videoformatda keçirdiyi müzakirələrda Prezident İlham Əliyevin tərəfindən də olduqca mühüm fikirlər səsləndi.
“Cənub Qaz Dəhlizi” tam işə düşdükdən sonra ilk dəfə Azərbaycan qazının Avropaya çatdırıldığını bildirən dövlət başçısı Azərbaycanın bununla Avropanın enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verdiyini vurğulayıb: “Azərbaycanda yeni yataqların kəşf edilməsini və təbii qazın hasilatının yeni səviyyəsini nəzərə alaraq, bu, gələcək onilliklər ərzində davam edəcək layihədir. Azərbaycan qazı Avropa qitəsi üçün yeni qazdır, hazırda Avropaya qazın yeganə yeni mənbəyidir və cəlb olunmuş ölkələr arasında böyük dərəcədə ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələri gücləndirib”. Bundan başqa, Prezident qeyd edib ki, Avropa İttifaqı və Azərbaycan enerji təhlükəsizliyi məsələlərində çox yaxın tərəfdaşlardır: “Əlbəttə ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin başa çatdırılması Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığımız üçün yeni imkanlar açır. Çünki Azərbaycan Avropa İttifaqının enerji təhlükəsizliyi məsələlərində artıq mühüm rol oynamağa başlayıb. Əvvəl söylədiyim kimi, növbəti gündəliyimizdə və planlarımızda biz “Cənub Qaz Dəhlizi”nin regiona doğru genişləndirilməsini nəzərdə tuturuq. Söhbət, xüsusən İon-Adriatik boru kəmərindən gedir. Bildiyim qədər, bu artıq Avropa İttifaqının enerji portfelinin bir hissəsinə çevrilməkdədir. Bu olduqca vacibdir, çünki bu layihənin icrası Azərbaycana Avropa İttifaqının və bəzi qeyri-üzvlərin, yəni bəzi qonşularınızın, Bosniya və Herseqovina və Monteneqronun qaz bazarında öz iştirakını genişləndirmək imkanı verəcək. Bu, Azərbaycandan gələn qaz təchizatında alternativ mənbə olacaq”. Ekspertlər də qeyd edir ki, Avropaya Xəzərin təbii qaz ehtiyatlarına çıxış təmin edən və 31 milyard kubmetrlik potensial daşıma gücü olan “Cənub Qaz Dəhlizi” Avropanın çoxdandır çalışdığı enerji kanallarının diversifikasiyası siyasətinə ciddi dəstək olub. İtaliya, Bolqarıstan, Bosniya və Herseqovina, Yunanıstan, Makedoniya, Albaniya və Serbiya kimi Avropa ölkələrini əhatə edən və ümumi kapital qoyuluşu 40 milyard dollar olan 4 hissəli bu layihə vasitəsilə Avropa daha çox qaz nəqlinə çalışır. Bu mənada, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tam işə başlaması tarixi hadisədir. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin dörd seqmentinin hamısında iştirak edib və layihəyə bütövlükdə 10 milyard dollar həcmində vəsait xərcləyib. İndi bu kəmərlə Azərbaycan dünya bazarında qaz satışını artırır. Təkcə bu il Azərbaycandan Gürcüstana təxminən 1 milyard kubmetr, Türkiyəyə ən azı 8 milyard kubmetr, Avropaya 5 milyard kubmetrdən çox təbii qazın ixrac edilməsi gözlənilir. İndiyə kimi “Şahdəniz” yatağından da 137 milyard kubmetrlik qaz hasil edilib ki, bu əslində, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas mənbəyidir. Lakin “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi elə dizayn olunub ki, gələcəkdə onun ötürmə qabiliyyətinin artırılması mümkündür. Bu səbəbdən Avropa indi “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə daha çox qaz nəqlinə can atır. Bunun üçün Avropada yeni qaz kəmərləri çəkilir. Onlardan biri də Prezident İlham Əliyevin barəsində bəhs etdiyi İon-Adriatik boru kəməridir.
Xatırladaq ki, hələ 2007-ci ildə Xorvatiya, Monteneqro və Albaniya Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəqlini reallaşdıran “Cənub Qaz Dəhlizi”nin son seqmenti olan TAP-a qoşulacaq İon-Adriatik üzrə bəyannamə imzalayıb. İon-Adriatik qaz boru kəmərinin 516 kilometr uzunluğunda olması və Albaniyanın Fier şəhərində TAP-a qoşulması nəzərdə tutulur. Bu boru kəməri Albaniyadan başlayaraq Monteneqro, Bosniya və Herseqovinadan keçməklə Xorvatiyanın Split şəhərində başa çatacaq. Xorvatiyadan isə Macarıstan, Mərkəzi və Qərbi Avropa ölkələrinə təbii qaz nəql edilə bilər. Boru kəməri ilə ildə 5 milyard kubmetr qazın nəqli planlaşdırılır. O da məlumdur ki, Şimali Makedoniya da tezliklə “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulmağa hazırlaşır. Bunun üçün Şimali Makedoniya Yunanıstanla birgə müvafiq addımlar atıb. İki ölkənin qaz şəbəkələrini birləşdirən interkonnektorun inşası üçün artıq zəruri işlər görülür. Bu məqsədlə Yunanıstanla Şimali Makedoniya arasında 2016-cı ildə imzalanan anlaşma memorandumunda nəzərdə tutulduğu kimi, müvafiq boru kəmərinin Yunanıstan hissəsi Yunanıstan Milii Qaz Ötürücü sistemi operatoru, qalan hissəsi isə Şimali Makedoniyanın Enerji Resursları Milli Şirkəti tərəfindən həyata keçiriləcək. O da nəzərə alınmalıdır ki, bu gün “Cənub Qaz Dəhlizi”ndən “mavi yanacaq” qəbul edən ölkələr tarixlərində ilk dəfə alternativ təchizat mənbələrinə malik olmaq imkanı qazanıblar. Burada söhbət yalnız marşrutun deyil, həm də mənbənin şaxələndirilməsindən gedir. Azərbaycanın timsalında Azərbaycan qazının Avropa bazarına nəqli yeni mənbə və yeni marşrutdur. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Yunanıstan və Albaniya ərazisində, İtaliyadakı çıxış nöqtələri Azərbaycan qazının digər Avropa ölkələrinə nəqli üçün də imkanlar açır. Amma bu kəmərlə Avropaya təkcə Azərbaycan qazının daşınması gözlənilmir. Perspektivdə Türkmənistanda, Şərqi Aralıq dənizində, hətta İranda hasil edilən qazın da bir hissəsinin “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya nəqli gözlənilir. Elə bu da Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində Azərbaycanın rolunun daha da yüksəlməsi deməkdir.
Ramil QULİYEV
