Qara dənizdəki “Tuna” kəşfiyyat quyusunda aşkarlanan zəngin karbohidrogen ehtiyat qardaş Türkiyə üçün indi yeni imkanlar açır və onun xaricdən enerji asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Bu fonda o da aydın görünür ki, Türkiyənin enerji asılılığının azalmasında Azərbaycanın bu ölkəyə satdığı enerji resursları da mühüm rol oynayacaq.
İlkin hesablamalara görə, “Tuna” kəşfiyyat quyusu ilə aşkarlanan və “Sakarya” adı verilən yataqdakı 320 milyard kubmetr qaz ehtiyatı orta hesabla 67 milyard dollar dəyərindədir. Bu yatağın istismara hazır vəziyyətə gətirilməsi üçün dənizdən Anadolu sahilinə qədər əsas boru xətti çəkiləcək, dənizdə, sahildə və ana stansiyada ötürücü kompressorlar qurulacaq. Eləcə də təzyiq tənzimləyən avtomatik sistemlər, paylayıcı xətlər, qaz anbarları, qaztəmizləyici depolar ilkin mərhələdə “Sakarya” yatağından məhsul əldə etmək üçün həyata keçiriləcək kompleks layihənin birinci mərhələsinə aid olan işlərdir. Türkiyə bu halda enerji istehsalında çoxşaxəliliyi təmin etmək üçün yeni imkanlar da qazanır. Bununla bağlı Rusiyanın “Nezavisimaya qazeta” mətbu orqanı yazır:“Türkiyə Qara dənizdə yeni təbii qaz yataqları tapa biləcəyini istisna etmir. Bunu prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Ankarada keçirdiyi mətbuat konfransında söyləyib. Indilikdə Türkiyə rəhbərliyi bölgədə, rəsmi hesablamalara görə, 320 milyard kubmetr ehtiyatı olan “Sakarya” qaz yatağının kəşf edildiyini açıqlayıb. Tapıntı səlahiyyətlilərə enerji müstəqilliyinə gedən yol barədə danışmaq üçün əsas verib. Mütəxəssislər etiraf edirlər ki, uzunmüddətli perspektivdə Türkiyə Rusiyadan qaz tədarükünün həcmini azaltmağa cəhd edə və ya daha məqbul qiymətə sövdələşməyə başlaya bilər. Ankara Qara dənizdəki sektorunu araşdırmağı dayandırmaq niyyətində deyil. Ərdoğan bildirib:“Kəşf olunan qaz ehtiyatları daha böyük bir mənbənin yalnız bir hissəsidir. Yaxşı xəbərlər gələcək, orada yalnız bir yataq ola bilməz. Bu tapıntı ölkəmizin enerji müstəqilliyi baxımından son dərəcə vacibdir. İndiyə qədər biz yüz milyonlarla dollar xərcləyərək enerji təchizatında xaricdən tamamilə asılı idik. Ancaq 2017-ci ildə enerji strategiyamızı yenilədik, tədqiqat və qazma gəmilərimizi genişləndirdik”. Ölkənin enerji və təbii qaynaqlar naziri Fatih Dönmez isə bildirib:“Aralıq dənizindən də yaxşı xəbər gözləyirik. Şübhəsiz ki, öz sahələrimizi inkişaf etdirməyə qadirik. Türkiyənin bu məsələdə ortağı yoxdur”.
Ərdoğanın sözlərinə görə, yatağın həcmi 320 milyard kubmetrdir. Yaxın gələcəkdə Ankara bu sahədən qaz hasilatı ilə əlaqədar texniki problemləri həll edəcək və mütəxəssislər dərhal qazma işlərinə başlayacaqlar. Bir neçə ildən sonra Türkiyə bu yanacağı daxili bazara tədarük etməyi planlaşdırır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birol hazırkı şəraitdə Qara dənizdəki yeni qaz yatağının potensial dəyərinin 80 milyard dollara çatdığını və “bu miqyasda bir yataq işlətməyə başlamaq üçün” 6 milyard dollar sərmayə tələb ediləcəyini bildirib. Birolun sözlərinə görə, “Sakarya” illik 10-15 milyard kubmetr arasında hasilatı təmin edə biləcək. O qeyd edib ki, bu, Türkiyədə istehlak olunan qazın üçdə bir hissəsidir. Fatih Dönməz isə əvvəlcədən texniki qiymətləndirmələri verərək “Qara dənizdə tapılan qazın çox keyfiyyətli olduğunu” qeyd edib:“Bununla birlikdə, enerji mənbələrinin tapılması ilə bağlı işləri dayandırmayacağıq. Qazma işləri davam edəcək. Daha 6 min kvadrat kilmetr ərazidə seysmik tədqiqatlar aparılacaq”.
Ankara Aralıq dənizində seysmik tədqiqatlar aparır. Bu məqsədlə türk tədqiqat gəmisi “Oruc Reis”in Yunanıstanın Dodekanes bölgəsinə göndərilməsi artıq Afina ilə münasibətlərin kəskinləşməsinə gətirib çıxarıb və Avropa İttifaqı daxilində sanksiyalarla bağlı müzakirələrə səbəb olub. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin müşayiəti ilə gəmi mübahisəli zonaya daxil olub. Maliyyə və xəzinədarlıq naziri və Ərdoğanın kürəkəni Berat Albayrak artıq Qara dənizdə yeni yataqların tapılmasının ölkədəki büdcə kəsirini “unutmağa” və profisitli iqtisadi göstəricilərə keçilməsinə kömək edəcəyinə inandığını bildirib: “Türkiyə tam enerji müstəqilliyi yolunda böyük bir addım atıb. Deyə bilərəm ki, iqtisadi baxımdan bu tapıntı və onun potensialı tədiyyə balansının kəsiri məsələsini gündəmimizdən çıxara bilər, büdcə profisiti və valyuta profisitləri barədə danışacağımız mərhələyə qədəm qoyacağıq”. “Nezavisimaya Qazeta” ilə söhbətdə Türkiyə parlamentinin keçmiş üzvü və Demokratiyanı Müdafiə Fondunun Türkiyə proqramının baş direktoru Aykan Erdemir Qara dənizdə tapılan ehtiyatlarla bağlı bildirir:“Sənaye mütəxəssisləri 7 illik bir proses proqnozlaşdırsalar da, aşkar edilmiş qaz yatağının Türkiyə-Rusiya münasibətlərinə birbaşa təsirini müzakirə etmək hələ tezdir, uzunmüddətli perspektivdə Ankaranın yerli istehsal mövzusunu Rusiya qazından asılılığı aradan qaldırmaq və daha aşağı qiymətə danışıqlar aparmaq üçün istifadə etmək ehtimalı var. Ümumiyyətlə, yaxın 10 ildə Türkiyə neft, qaz və mayeləşdirilmiş təbii qaz idxalını davam etdirəcək, lakin Azərbaycan, Rusiya və ABŞ da daxil olmaqla, əsas tədarükçüləri arasında manevr etmək imkanı olacaq”. Amma məsələnin bu tərəfi də var ki, Türkiyə indi Azərbaycandan digər təchizatçılarla müqayisədə daha ucuz qaz alır. Özü də Azərbaycan Türkiyənin əsas qaz təminatçısına çevrilir. Bu durumda Qara dənizdə tapılan qaz və Azərbaycandan da bu məhsulun ucuz qiymətə alınması Türkiyəni xarici enerji asılılığından xilas edir.
Ramil QULİYEV
