Avropaya qaz tədarükü məsələsində Azərbaycanın ABŞ və Rusiya ilə müqayisədə daha üstün mövqedə olması getdikcə daha əyani surətdə öz təsdiqini tapır. Məsələ burasındadır ki, həm Rusiyadan, həm də ABŞ-dan Avropaya qaz nəqli daha müşkül hala gəlir.
Hazırda Rusiyanın Avropaya qaz satışı üçün çəkmək istədiyi "Şimal axını-2" layihəsinə qarşı ABŞ sanksiyaları kəmərin reallaşmasında böyük əngəldir. Artıq məlumdur ki, ABŞ-ın "Şimal axını-2" layihəsinə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların genişləndirilməsi boru kəmərinin tikintisini başa çatdırmaq üçün təxminən 700 milyon avro həcmində sərmayələrin cəlbini əngəlləyəcək. ABŞ-ın təklif etdiyi əlavə sanksiyalar Avropanın 12-dən çox ölkəsinin 120-dən çox şirkətinə birbaşa təsir edəcək. Xatırladaq ki, ötən il dekabrın 20-də ABŞ prezidenti Donald Tramp "Şimal axını-2" və "Türk axını" boru kəmərlərinə qarşı sanksiyaları nəzərdə tutan 2020-ci il üçün müdafiə büdcəsini imzalayıb. ABŞ podratçı şirkətlərdən tikinti işlərini dərhal dayandırmasını tələb edib. Qeyd edək ki, “Şimal axını-2” layihəsi Rusiya sahillərindən Baltik dənizi ilə Almaniyaya qədər illik gücü 55 milyard kubmetr olan iki qaz xəttinin inşasını nəzərdə tutur. Amma ABŞ sanksiyaları inşa prosesini gecikdirir. Bu durumda ABŞ-ın özünün də Avropaya qaz satması müşkülə çevrilib. Məsələ burasındadır ki, Avropa və Asiyada “mavi yanacağın” qiyməti minimuma düşüb. Hətta ABŞ-ın Enerji Departamenti etiraf edir ki, Amerikanın maye qazını almağın heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bu fonda müştərilər yay üçün nəzərdə tutulmuş tədarükdən imtina ediblər. Nəticədə ixrac təxminən 63,6 faiz çöküb. Amerika qazı, belə demək olarsa, artıq heç kəsə lazım deyil. Məsələ ilə bağlı “RİA Novosti” portalı yazır:“Keçən il ABŞ qazının xalis ixracı 54,7 milyard kubmetrə çatıb, bu, 2018-ci ildəkindən 20,7 milyard kubmetr çoxdur. Ən böyük maye qaz istehsalçısı olan "Cheniere Energy" şirkətinin məlumatına görə, birinci rübdə dünya bazarında satış həcmi 100 milyon tona çatıb, yəni 2019-cu ildən 10 milyon ton çox. Artımı əsasən amerikalılar təmin edib.
İddialı planlar var idi: 2020-ci ildə 67,2 milyard kubmetr, 2021-ci ildə isə 79,5 milyard kubmetr satmaq. Bu göstəriciləri yanvar ayında ABŞ Energetika Departmanetinin Enerji İnformasiya Agentliyi açıqlayıb. Ancaq artıq aydındır ki, bunlar baş verməyəcək. Mülayim qış və koronavirus pandemiyası səbəbindən kiçik tələbat fonunda tədarükün artması Avropa və Asiyada qaz bazarlarını çökdürüb. Belə ki, ilin ilk dörd ayı ərzində Avropanın TTF qovşağında orta qiymət 2019-cu ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə iki dəfə aşağı düşüb, Yaponiyaya spot tədarükü isə 44 faiz azalıb.Artıq apreldə Amerikanın maye qazının Avropaya ixracı iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun olmayıb. Böyük Avropa və Asiya şirkətləri iyun-iyul müqavilələrini ləğv edib. "Bloomberg" agentliyinin məlumatına görə, apreldə ABŞ-ın maye qaz zavodlarından tədarük təxminən 30 faiz azalıb. Maya qədər ixracat üçdəbirdən çox azalıb. Enerji İnformasiya Agentliyinin iyun proqnozu son dərəcə bədbindir. Avropa və Asiyadakı alıcılar iyun, iyul və avqust ayları üçün maye qaz tədarükünü ləğv ediblər. ABŞ-ın dəniz terminallarına qaz tədarükü martın sonundan etibarən iki dəfədən çox azalıb.
Agentliyin analitikləri bildirir:"Avropa və Asiyada təbii və maye qazın qiymətlərinin aşağı olması qiymətlərə son dərəcə həssas olan ABŞ-dan ixracatın iqtisadi cəhətdən davamlılığını azaldıb". Onların hesablamalarına görə, iyunda ABŞ-dan Avropa və Asiyaya sutkada orta hesabla 101 milyon kubmetr qaz göndərilib. İyul və avqust aylarında isə bu, 62 milyon kubmetr olacaq. Bu, ixrac potensialının 25 faizindən azdır. Müştərilərin ABŞ qazından ən azı yayın sonunadək imtina edəcəyinə dair xəbərdarlıqlar təsdiqlənib. Amerikada altı maye qaz zavodu mayda istehsal yükünü 65 faizə endirib. "Platts Analytics" şirkətinin iyun icmalında deyilir ki, iyulun əvvəlində istehsal yükü 50 faiz və daha az olacaq.
Rusiyanın Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun aparıcı analitiki İqor Yuşkov bildirib ki, hazırda alıcıların Amerikanın maye qazına görə ödəməyə hazır olduqları məbləğ, hətta mayeləşdirmə və nəqliyyat üzrə əməliyyat xərclərini belə ödəmir. Əsas zərərçəkən Amerikanın ilk və ən iri "Sabine Pass" terminalıdır. 2016-cı ildən bəri bu zavod itkilərlə üzləşir. 2020-ci ilin ilk dörd ayı ərzində ABŞ-dan maye qaz ixracı sutkada orta hesabla 218 milyon kubmetr təşkil edirdisə, aprel-may aylarında bu rəqəm 17 faiz azalıb. Analitiklərin dediyinə görə, dünyada böyük yanacaq ehtiyatı toplanıb. Beynəlxalq maye qaz ticarəti çöküb və Amerikanın şist hasilatçıları üçün mühüm satış kanallarını bağlayıb. Neftin bir barrelinin qiymətinin yenə 40 dollara qalxmasına görə neftçilər hasilatı bərpa edib və hasilatın əlavə məhsulu kimi bazara çox ucuz qazı çıxarırlar. Avropada qiymətlərin düşməsi səbəbindən isə Amerikanın maye qazı artıq tələb olunmur. İndi xaricə satmaq əvəzinə maye qazı anbarlara vururlar.
"Goldman Sachs" hesablayıb ki, ixracın ləğv edilməsi səbəbindən Amerikanın ehtiyatları 21,52 milyard kubmetr artacaq. Ölkənin saxlama imkanları oktyabra qədər tükənə bilər ki, bu da qaz hasilatının və istehsalının rekord səviyyədə azalması ilə nəticələnəcək”.
Bütün bu qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, indi ABŞ, eləcə də Rusiyanın Avropaya qaz satışı ciddi çətinliklə üzləşib. Amma bu halda Azərbaycan qazını Avropaya çatdıracaq “Cənub Qaz Dəhlizi” artıq başa çatmaq üzrədir və oktyabrdan etibarən Azərbaycan Avropaya yeni mənbədən qaz çatdıracaq yeganə ölkə olacaq.
Tahir TAĞIYEV
