Dünya enerji bazarında son günlərdə karbohidrogen resurslarının qiymətində artıq bir sabitləşmə müşahidə edilməkdədir. Eləcə də qiymətlərin tədricən yüksəlməsi özünü göstərməkdədir. Məsələn, Azərbaycan neftinin qiymətində son günlərdə artım davam edir və onun bir barrelinin qiyməti artıq 45 dollara yaxınlaşır. Ekspertlər hesab edir ki, gələn aydan qiymətlərin 50-55 dollarlıq həddə olması da tamamilə gözləniləndir. Bu isə məhz Azərbaycanın istədiyi həddir.
Qeyd edək ki, hasilatçı ölkələrdə son proseslər də qiymət artımını şərtləndirən faktorlardan sayılır. Məsələn, son vaxtlar koronavirus pandemiyası üzündən neft ixracatının və emalının kəskin azalması ilə bağlı neft saxlanc anbarları və saxlanc gəmilərinin az qala bütövlükdə dolması nəticəsində İran neft hasilatını son 40 ilin ən aşağı səviyyəsinə endirib. İyun ayında İranda gündəlik hasilat cəmi 1,9 milyon barrel olub ki, bu da 1981-ci ildən bu yana ən aşağı göstərici, 2018-ci ildəki həcminin də yarısı qədərdir. Ölkədə gündəlik neft emalı bu ilin fevral ayındakı 1,8 milyon barrelə qarşı aprel ayında 1,5 milyon barrel, may ayında 1,4 milyon barrel olub. Ölkənin gündəlik neft ixracatı da 2018-ci ilin aprel ayındakı 2,5 milyon barrelə qarşı cari ilin may ayında 100 min barrelə yaxın, iyun ayında isə 237 min barrel təşkil edib. Bu xəbərlər artıq neft bazarında qiymət artımına təkan verən başlıca faktorlardan sayılır.
Xatırladaq ki, 2018-ci ilin may ayında İranın nüvə proqramına dair əhatəli razılaşmadan birtərəfli şəkildə çəkilən ABŞ bu ölkəyə qarşı həm birbaşa, həm də dolayı sanksiyalar tətbiq etməyə, yəni İranla iqtisadi-ticari əlaqələrdə olan başqa ölkələrə də təzyiq göstərməyə başlayıb. ABŞ-ın bu istiqamətdə siyasətini kəskinləşdirməsi neft bazarına getdikcə daha çox təsir etməyə başlayıb.
Liviya, Venesuela, İraqda da hasilatın azalması qiymətlərə təsir edir. Bu halda ABŞ hökumətinin Enerji İnformasiyaları Administrasiyası bu ilin ikinci yarısı və gələn il ərzində neftin qiymətinin artacağını gözləyir. Neftin qiymətinin sözügedən dövrdə artması ilə bağlı proqnoz qlobal neft ehtiyatlarının azalması gözləntisi ilə bağlıdır. Qurum xatırladır ki, “Brent” markalı neftin iyun ayı üzrə orta qiyməti 40 dollar təşkil edib. Bu isə may ayının orta göstəricisindən 11 dollar, aprel ayından isə 22 dollar yüksəkdir. İyun ayında bir neçə regionda karantin qaydalarının aradan götürülməsi və OPEC+ sazişi çərçivəsində hasilatın azaldılması ilə qlobal təklifin aşağı düşməsi nəticəsində neftin qiyməti artıb. İyun ayında OPEC+ ölkələri hasilatın böyük həcmdə azaldılmasını iyul ayında da həyata keçirəcəklərini açıqlayıb. Qurumun hesabatında bildirilir ki, bu ilin II yarısı üzrə “Brent” markalı xam neftin bir barrelinin aylıq orta qiyməti 41 dollar, 2021-ci ildə isə 50 dollar təşkil edəcək. Təşkilatın proqnozuna görə, gələn ilin sonuna “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 53 dollaradək artacaq.
Enerji İnformasiyaları Administrasiyası bu il Azərbaycanda orta gündəlik neft hasilatı üzrə proqnozunu əvvəlki proqnozdan 20 min barrel də azaldıb. Qurumun yeni proqnozuna görə, 2020-ci ildə Azərbaycanda orta gündəlik neft hasilatı 710 min barrel təşkil edəcək. Hesabata əsasən, 2021-ci ildə Azərbaycanda gündəlik neft hasilatı 740 min barrel proqnozlaşdırılır. Bu isə əvvəlki proqnozdan 10 min barrel azdır. Hesabatda qeyd edilib ki, Azərbaycan, Hindistan, Qazaxıstan, Kolumbiya, Malayziya və Misir kimi qeyri-OPEC ölkələrində bu il hasilat əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq. Proqnoza görə, bu ölkələrin hər biri üzrə illik hasilatın orta hesabla azalma həcmi 50-100 min barrel təşkil edəcək. Bu hal qarşıdakı dövr ərzində neftin qiymət artımına ciddi şəkildə təsir edəcək, eyni zamanda, Azərbaycanın gəlirlərini artırmaqla yanaşı, ölkənin radikal müxalifətini də ciddi şəkildə peşman edəcək. Çünki neftin aşağı qiyməti onlar üçün böyük sevinc mənbəyi idi. Məsələyə bu prizmadan nəzər salan Prezident İlham Əliyev yerli telekanallara müsahibəsində bildirib:“Dünya bazarlarında neftin qiymətinin kəskin düşməsinə baxmayaraq, altı ay ərzində bizim valyuta ehtiyatlarımız cəmi 98 milyon dollar azalıbdır. Biz daha da böyük düşmə, tənəzzül gözləyirdik. Əgər bizim büdcəmizdə neftin qiyməti 55 dollar hesablanıbsa, altı ay ərzində neftin orta qiyməti 38 dollar olub. Yəni bu bizim üçün böyük itkidir. Bəzi günlərdə daha aşağı düşürdü. Hətta bildiyiniz kimi, özünü müxalifət adlandıran bəzi nümayəndələr bir-birini təbrik edirdilər, toy-bayram edirdilər ki, neftin qiyməti 14 dollara düşüb və beləliklə, ölkə böyük problemlərlə üzləşəcək. Bilirsiniz, Azərbaycan xalqı bu iyrənc mənzərəni görərkən bir daha əmin olur ki, kim kimdir. Çünki neftin qiymətinin düşməsi, ilk növbədə, insanların sosial məsələlərinin həllində özünü göstərəcək. Əgər neftin qiyməti uzun müddət aşağı səviyyədə olarsa, biz istər-istəməz investisiya xərclərimizi azaltmalı olacağıq. Belə olan halda işsizlik artacaq. Biz məcbur olub sosial xərcləri ixtisar edəcəyik və insanlar bundan əziyyət çəkəcəklər. Hesab edirəm ki, bu gün neftin qiymətinin düşməsinə sevinən bir Ermənistandır, bir də özünü müxalifət adlandıran antimilli şura. Çünki hər ikisi Azərbaycan dövlətçiliyinə düşmənçilik hissləri ilə yaşayır. Bunu Azərbaycan xalqı bilməlidir. Amma mən demişəm, neftin qiyməti hətta 14 dollar da olsa, biz ayaqda duracağıq. Çünki biz son illər ərzində o qədər böyük iqtisadi-maliyyə potensialı yaratmışıq ki, istənilən böhranla bacara biləcəyik”. İndi isə neft qiymətlərinin yüksəlişi müxalifətin sevincini gözündə qoyur.
Ramil QULİYEV
