Dünya neft bazarlarında qiymətlərin koronavirus pandemiyası kimi təhdid qarşısında tab gətirməsində Azərbaycanın təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn OPEC+ formatının əhəmiyyəti kifayət qədər böyükdür. Məhz bu formatın aktiv gedişləri nəticəsində indi dünya bazarlarında neft qiymətləri qısamüddətli düşüşdən sonra yenidən 40 dollardan baha satılır. OPEC+ formatının fəaliyyəti genişlənəcəyi təqdirdə isə qiymətin 50 dollarlıq həddi də keçməsi tamamilə gözlənilən sayılır.
Indilikdə isə reallıq budur ki, Azərbaycanın iştirak etdiyi OPEC+ təşəbbüsü 2016-cı ildən bəri dünya bazarlarında neftin qiymətinin sabitləşməsinə xidmət edir. Rusiya, Azərbaycan, Qazaxıstan kimi ölkələrin iştirak etdiyi bu birləşmə, bu qrup artıq effektivliyini göstərə bilir. Indi tələb və təklif neftə olan qiyməti müəyyən edən əsas amildir. Amma buna baxmayaraq, "qara qızıl"ın qiymətlərinə dünyada baş verən hadisələr və hadisələrin yaratdığı gözləntilər də öz təsirini göstərir. Bu fonda da Azərbaycan, iri neft istehsalçılarından biri olmamasına baxmayaraq, OPEC+ çərçivəsində neft qiymətlərinin sabitləşməsinə öz mühüm töhfəsini verib və verməkdədir. Amma Bakı neft qiymətlərində istənilən nəticəni görmək üçün yeni təşəbbüs irəli sürərək OPEC+ formatının genişləndirilməsini də önəmli sayır. Energetika naziri Pərviz Şahbazov bu fonda qeyd edir ki, dünya ölkələri mövcud vəziyyətdə əməkdaşlığa və innovasiyalara daha açıq olmalıdır: “OPEC+ nəticəsində qəbul olunmuş qərarların icrasının sabit qalmasına nail olmalıyıq. Bu formatın genişlənməsini labüd hesab edirəm. Azərbaycan öhdəliklərinə sadiqdir və neft bazarında sabitlik proseslərinə töhfəsini davam etdirəcək. Indi isə digər iri neft istehsalçılarının cəlbi ilə OPEC+ formatının genişləndirilməsi vacibdir”.Nazir qeyd edib ki, ilin ikinci yarısı üçün neft tələbatının azalma tendensiyasının zəifləyəcəyi gözlənilir:“Lakin təəssüf ki, bu qeyri-müəyyənliklər mühitində tələbatın yaxın bir tarixdə tam bərpasını əminliklə söyləmək mümkün deyil. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, neft bazarının sabitləşməsi üçün ən azı 2 il vaxt lazımdır. Düşünürəm ki, qeyri-ordinar situasiyada neft ölkələrinin üzərinə düşən əsas missiya əməkdaşlıq və həmrəylik əsasında OPEC+ formatının dayanıqlı və səmərəli mexanizm kimi fəaliyyətini, öhdəliklərin icrasını təmin etməkdir. Neft bazarında sabitlik bütün neft istehsalçılarının marağında olan məsələdir və bu baxımdan digər iri neft istehsalçılarının cəlbi ilə OPEC+ formatının genişləndirilməsi vacibdir. Öhdəliklərin icrasına gəldikdə isə, hesab edirəm ki, OPEC+ ölkələrinin iyul ayı daxil olmaqla üç aylıq performansı növbəti addımlar üçün baza olacaq. Azərbaycan öz öhdəliklərinə sadiqdir və müasir qlobal energetika sistemində aktiv rolunu davam etdirəcək”.
Ekspertlər də hesab edir ki, OPEC+ formatının digər hasilatçıların da bura qatılması ilə genişləndirilməsi olduqca vacibdir. Bu halda qiymətlərin tənzimlənməsi daha asan olacaq. ABŞ-ın qabaqcıl investisiya banklarından olan “Goldman Sachs” da bunu vacib sayır və diqqəti ona yönəldir ki, cari ildə qlobal neft tələbatı əvvəlki illə müqayisədə 8 faiz azalacaq:“İyunda qlobal neft tələbatı keçən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12 faiz aşağı düşüb. Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatlardakı canlanma isə neftə olan tələbatı artırıb. Dünya ölkələri karantin tədbirlərini yumşaldıqca benzin və digər yanacaqlara tələbat çoxalacaq. Aviasiya yanacağı istehlakı isə hava nəqliyyatından istehlakçı etimadından asılıdır. COVID-19-un “ikinci dalğası” qlobal neft tələbatına və istehlakına mənfi təsir göstərə bilər”. Amma OPEC+ formatının genişləndirilməsi mümkün olsa, neft qiymətlərində istənilən nəticə əldə oluna bilər. Amma onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda həyata keçrilən islahatlar ölkənin neft amilindən asılılığını da azaldır. Bunu “Moody’s Investors Service” beynəlxalq reytinq agentliyi də təsdiq edir.
Qurumun bu günlərdə yaydığı hesabatda bildirilir ki, Azərbaycan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Qazaxıstan, Qətər böyük suveren aktivləri və xarici valyuta ehtiyatları sayəsində koronavirus pandemiyası nəticəsində dünya bazarında neftə tələbatın və qiymətlərin azalmasını sovuşduracaq. Neftin ucuzlaşdığı dövrdə neft ixracatçısı ölkələrin vəziyyətilə bağlı agentliyin hesabatında bildirilir:“Sarsıntını sovuşdura bilmələri siyasətə düzəliş vermə bacarığından və nə qədər dayanıqlı olmalarından asılıdır. Bu ölkələr ən azı sarsıntıya tab gətirmək üçün məxariclərini azalda bilər. Digər tərəfdən, Oman, İraq kimi dərin və uzun çəkə bilən sarsıntılara uyğunlaşma bacarığı məhdud olan, habelə Bəhreyn kimi likvidliyin artan təzyiqinə məruz qalan, az dayanıqlı olan dövlətlər daha böyük risqlə üzləşir”. Sənəd müəlliflərinə görə, karbohidrogen istehsal edən bir çox ölkələr daha əvvəl neftin bahalaşdığı dövrlərdə topladığı aktivlər sayəsində daha uzun müddət neftin ucuz olacağı dövrlərdə nisbətən dayanıqlı ola bilər:“Bu da ölkənin valyuta ehtiyatları dövlət borcunu xeyli üstələdiyi, bu borcu və büdcə kəsirini ödəmək üçün əl verdiyi təqdirdə özünü daha çox doğruldur”. Qeyd edilir ki, 2019-cu ildə Azərbaycanda, BƏƏ-də, Qazaxıstanda və Qətərdə valyuta ehtiyatları dövlət borcunu xeyli üstələyib, Səudiyyə Ərəbistanının dövlət borcunun 100 faizinə, Rusiyanın dövlət borcunun isə 50 faizinə bərabər olub. Bunlardan aydın görünür ki, Azərbaycan neft hasilatçıları içində əlverişli mövqedədir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın istədiyi kimi OPEC+ formatının digər hasilatçıların hesabına genişləndirilməsi, ölkəmiz də daxil olmaqla, bütün istehsalçılar üçün sərfəli qiymətlərin formalaşmasına ciddi təsir göstərmək iqtidarındadır.
Nahid SALAYEV
