İran və Gürcüstan üzərindən logistika ilə bağlı problemlər Ermənistanı Azərbaycan üzərindən tranzit də daxil olmaqla alternativ yollar axtarmağa məcbur edir. Bu kontekstdə mütəxəssislər real risqlərə, hansı marşrutların daha sürətli olduğuna diqqət çəkir.
Əslində Ermənistan İran və Gürcüstan vasitəsilə təchizatla bağlı ciddi logistika çətinliklərini faktiki olaraq etiraf edib. İranda daxili qeyri-sabitliklə bağlı nəqliyyat və gömrük sistemlərindəki pozuntular, eləcə də hava şəraiti səbəbindən Gürcüstan Hərbi Yolunun bağlanması fonunda ölkə hakimiyyəti alternativ yolları yenidən nəzərdən keçirməyə başlayıb. Bunlardan biri Azərbaycandan keçən dəmir yolu xəttidir. Azərbaycan üzərindən taxıl və neft məhsullarının çatdırılmasının başlanmasından sonra Ermənistan bu marşrutla mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalını da nəzərdən keçirir. Bu barədə ölkənin İqtisadiyyat Nazirliyindən bildirilib.
Məsələ burasındadır ki, İrandakı vəziyyətin təchizat logistikasına təsiri daşıyıcıların özləri tərəfindən də təsdiqlənib. Belə ki, İrandakı son olaylar üzündən marşrut təhlükəsizliyi ilə bağlı çətinliklərə internet kəsintiləri və sürücülərlə ünsiyyətin pozulması kimi amillər də əlavə olunub.
"Cargo Express" logistika şirkətinin direktoru Artur Abeşyan "Sputnik Armenia"ya bildirib ki, şirkətin Çindən İran vasitəsilə tranzit keçən yük maşınlarından biri təxminən dörd gün İran-Ermənistan sərhədində qalıb. O əlavə edib ki, gecikmə marşrut təhlükəsizliyi və ya yol məhdudiyyətləri ilə əlaqəli deyil. "Gecikmələr tranzit marşrutunun özü ilə deyil, yalnız sərhəd və proqram təminatındakı nasazlıqlar səbəbindən baş verib. Marşrut boyunca heç bir məhdudiyyət və ya məcburi dayanacaq olmayıb", - Abeşyan izah edib.
Məsafə baxımından Rusiyadan keçən marşrut daha qısadır, lakin marşrut seçimi əsasən hava şəraitindən asılıdır. Qışda şirkət daha əlverişli hava şəraitinə görə tez-tez İran marşrutuna üstünlük verir. Məsələn, Ermənistana gələn yüklər Çin-Qazaxıstan-Türkmənistan-İran marşrutu ilə daşınır. Lakin İrandakı vəziyyət tam həll olunana qədər şirkət Yuxarı Lars keçid məntəqəsindən yük axınlarının müvəqqəti olaraq istiqamətini dəyişdirmək qərarına gəlib. Bu halda, logistika aşağıdakı kimi qurulub: Çin-Qazaxıstan-Rusiya-Gürcüstan Hərbi Yolu-Gürcüstan-Ermənistan. Abeşyanın sözlərinə görə, bu halda isə "Lars amili" tez-tez əhəmiyyətli gecikmələrə səbəb olur. Bundan əlavə, qışda Qazaxıstanın qərb bölgələrində son dərəcə sərt hava şəraiti müşahidə olunur ki, bu da nəqliyyatı xeyli çətinləşdirir. Buna görə də, soyuq mövsümdə İran marşrutu Ermənistana yüklərin çatdırılması üçün daha sürətli və daha əlverişli hesab olunur.
Yayda hava şəraiti sabitləşdikcə, adətən Rusiyadan keçən marşruta üstünlük verilir. Abeşyan mövcud vəziyyətin tezliklə normallaşacağına və logistikada ciddi pozuntuların qarşısının alınacağına ümid etdiyini bildirib və İrandakı hər hansı bir böhranın Ermənistanın təhlükəsizliyinə və iqtisadiyyatına birbaşa təsir etdiyini qeyd edib.
O, həmçinin 2025-ci ilin iyun hadisələri ilə paralellər apararaq, İran və İsrail arasında birbaşa hərbi toqquşmalar səbəbindən risqlərin xeyli yüksək olduğunu qeyd edib. “O vaxtlar İran üzərindən yük daşınarkən nəqliyyat vasitələrini sadəcə təhlükəsiz yerlərdə - hədəfə çevrilə biləcək strateji obyektlərdən uzaqda saxlayırdıq. Vəziyyət sabitləşdikdən sonra yük daşınmaları bərpa olundu. Bu, hərbi vəziyyət idi və müharibədə risqlər, şübhəsiz ki, daha yüksəkdir. Hazırkı vəziyyət müqayisəolunmazdır - biz daxili iğtişaşlardan danışırıq”, - deyə o qeyd edib.
İqtisadçı Karen Adonts da Sputnik Armenia-ya verdiyi müsahibədə İran marşrutunun Ermənistan üçün strateji əhəmiyyətini qeyd edib. Onun hesablamalarına görə, İran üzərindən tranzit ölkənin ticarət, ixrac və idxal da daxil olmaqla logistika proseslərinin təxminən 30%-ni təşkil edir.
"İran vasitəsilə Ermənistanın Yaxın Şərq bazarlarına çıxışı var və bu bazarlar xüsusilə emal sənayesi üçün vacibdir", - deyə o vurğulayıb.
Məhz bu fonda ekspertlər Azərbaycan üzərindən logistikanı daha təhlükəsiz və vaxt baxımından əlverişli olaraq qiymətləndirir. Belə görünür ki, İranda baş verən kataklizmlər və ölkənin başı üzərindəki ABŞ təhlükəsi Ermənistanı Azərbaycanın logistik imkanlarının onun üçün əhəmiyyətini etiraf etməsinə və bu imkanlardan yararlanmaq istəyini gündəmə daşımasına səbəb olacaq.
SAMİRƏ
