İrandakı etirazlarda 500 nəfərdən çox insanın öldürüldüyü bildirilir, insan haqları qrupları bu sayın bir neçə dəfə artıq ola biləcəyini deyirlər. ABŞ prezidenti Donald Trampı ötən həftə deyirdi ki, etirazçılara qarşı zorakılıq baş verərsə, İrana qarşı hərbi addım atıla bilər.
Tərəflər danışıqlara da açıq olduqlarını bildiriblər. Diplomatiya alınmasa, Vaşinqtonun seçimləri hansılardır?
Simvolik hədəflərə məhdud zərbələr ABŞ-nin silahlı qüvvələri və mülki sakinlərə daha az risk yaradar. London Kral Kollecindən Marina Miron bildirir: "Ən təhlükəsiz seçim budur. Əsas hərbi infrastruktura zərbə endirəndə eyni cavab zərbəsi ehtimalı olmur". Bəzi təhlilçilərin fikrincə, bu variantın mənfi tərəfləri də var, rejim patriotik dəstəyi səfərbər edə, diqqəti etirazları körükləmiş problemlərdən yayındıra bilər. Amma zərbələrin vuracağı ziyan da böyük olmaz. Həm də etirazçılara siqnal verilmiş olar ki, Vaşinqton onların köməyinə gəlmir. Mümkün hədəflərə gəlincə, zərbələr polisə, "Bəsic"ə, SEPAH-a məxsus kazarmalara endirilə bilər.
SEPAH-a yönəlik zərbələrin təsiri daha böyük olar. Xüsusilə də İranın raket obyektlərini, komandanlıq, təhlükəsizlik qüvvələrini hədəf alarsa. Problem ondadır ki, ABŞ-ın regionda yetərli sayda və gücdə donanma qüvvələri yoxdur. Ən yaxın təyyarədaşıyan "USS Abraham Lincoln" gəmisi hazırda Cənubi Çin dənizində təlimlər aparır. Onun Fars Körfəzinə gəlib çıxması günlərlə çəkə bilər. Küveyt, BƏƏ və Qətərdə hərbi bazaları var. Amma bu ölkələrin Vaşinqtondan hərbi addım atmamaq xahişi etdiyi deyilir. İranın əks-zərbəsindən çoxları narahatdır. İyunda 12 günlük müharibədə İran Qətərdə hava bazasına raket zərbəsi endirmişdi. Bu hücum, əsasən, simvolik olsa da, ABŞ yeni hücum edərsə, İran əks-zərbə ilə hədələyib. ABŞ-nin Körfəz müttəfiqlərinin ixrac etdiyi neft Hörmüz boğazından keçir və bu, pozula bilər. İsrailə hücum ola, regionda münaqişə genişlənə bilər.
Avstraliyadakı Dikin Universitetindən Əli Mamuri bildirir: "Hazırkı durum İslam Respublikası üçün həyati əhəmiyyətlidir. Bu, rejimin mahiyyətini birbaşa hədəfə alan bir savaşdır. Ona hücum olsa, bütün mümkün imkanlarla cavab verəcək". Kral Kollecindən Miron deyir ki, ən məntiqi seçim yerdə kəşfiyyat səylərini birləşdirmək, müxalifəti silahlandırmaq, azı bir böyük şəhəri ələ keçirmək və oradan yayılmaq ola bilər. Trampın digər seçimləri də var. Beynəlxalq Böhran Qrupunda İran layihəsi üzrə direktoru Əli Vaezi "Radio Fərda"ya deyib: "Qeyri-hərbi seçimlərin nəzərdən keçirilməsi ehtimalı da böyükdür. Buraya İranın tam iqtisadi blokadaya alınması və Çinə neft ixracının önlənməsi, kommunikasiyanı pozan kiberhücumlar daxildir". Əvvəllər də kiberhücumlar olub. 2021-ci ildə İranda yanacaqdoldurma stansiyalarına kiberhücum olub. İran buna görə ABŞ və İsraili günahlandırıb, amma dəlil göstərməyib. O vaxtdan oxşar hücumlar baş verib. 2019-cu ildə İran silah sistemlərinə kiberhücumdan sonra Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin casus şəbəkəsini ifşa etdiyini iddia edib. ABŞ mediası isə o zaman adı açıqlanmayan hökumət rəsmilərinə istinadla bunun ABŞ-nin hücumu olduğunu yazmışdı. Qeyri-ənənəvi hücum variantları da nəzərdən keçirilə bilər. ABŞ-ın Venesuela əməliyyatından sonra Ağ Evin sözçüsü Kerolayn Livitt səs silahı ilə hücumdan sağ çıxdığını deyən bir şəxsin fikirlərini paylaşıb: "Bu, çox güclü səs dalğası kimi idi. Birdən başımın içəridən partladığını hiss etdim. Hamımızın burnundan qan gəlməyə başladı. Bəziləri qan qusurdu. Yerə yıxıldıq, hərəkət edə bilmirdik".
Tahir TAĞIYEV
