ABŞ prezidenti Donald Tramp növbəti dəfə İran hakimiyyəti ölkədə etiraz aksiyaları keçirən insanları “öldürməyə başlasa”, ona qarşı sərt tədbirlər görəcəyi ilə hədələyib. Bu ölkədə iqtisadi böhran vətəndaş iğtişaşlarının artmasına səbəb olub. Tramp bildirib: “Mən onlara məlumat verdim ki, əgər onlar adətən iğtişaşlar zamanı etdikləri kimi insanları öldürməyə başlasalar - çoxlu iğtişaşlar olur - əgər bunu etsələr, biz onlara çox sərt zərbə vuracağıq”.
Yerli media və rəsmi açıqlamalara görə, dekabrın sonlarında başlayan etirazlar nəticəsində təhlükəsizlik qüvvələri də daxil olmaqla ən azı 38 nəfər həlak olub. Qəddar repressiyalara baxmayaraq, iranlılar rialın devalvasiyasına, inflyasiyaya və pis idarəetməyə qarşı onlarla şəhər və qəsəbədə nümayişlər keçirməyə davam edirlər.
İslam Respublikası son illərdə bir neçə dəfə ölkə miqyasında etiraz aksiyalarına şahid olub. Etirazçılar daha çox sosial azadlıqlar və siyasi hüquqlar tələb etməklə yanaşı, yüksək inflyasiya və su çatışmazlığından şikayətləniblər. Hakimiyyət orqanları adətən buna qəddar güc tətbiq edib. Bu arada bəlli olub ki, Güney Azərbaycan şəhərlərində də geniş etiraz aksiyaları başlayıb. Zəncan, Urmiya, Xoy, Ərdəbil, Təbriz, Marağa və başqa bir neçə şəhərdə izdihamlı mitinqlərin baş tutduğu bildirilir. Mitinqlərdə “Azadlıq, ədalət, milli hökumət”, “Ölüm olsun dikatora”, “Azərbaycan şərəfdi, Bəsici bişərəfdi”, “Azərbaycan şərəfdi, Pəhləvi bişərəfdi”, “Biz ölməyə hazırıq, Babəkin sərbazıyıq” kimi şüarlar səsləndirilir. Xüsusən Qərbi Azərbaycan əyalətinin Xoy şəhərində mitinqin gözləniləndən daha güclü və izdihamlı keçirildiy bildirilir. Mitinqlər keçirilən şəhərlərdə hökumət qüvvələri aksiya iştirakçılarına hücum edib, atəş açıb və həbslər həyata keçirsə də, hələlik yaralananlar və saxlanılanların kimliyi və sayını müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb. Siyasi fəal, əslən təbrizli Əlirza Zamani deyir ki, azərbaycanlılar Pəhləvilər sülaləsinin yenidən hakimiyyətə gəlməsini heç vaxt istəməzlər. Etiraza qatılmamağı İranın azərbaycanlı prezidentinə ümidlə əlaqələndirənlər də var.
İlam, Kirmanşah, Sənəndəc, Saqqız, bir sıra digər şəhərlərdə ticarətçilərin tətil etdiyi bildirilir. Burada tətili İran Kürdüstanındakı siyasi partiyalar və vətəndaş cəmiyyəti qurumları elan edib. Yeddi siyasi partiyanın ümumi tətilə çağırdığı bəyanatda ümummilli etirazlara dəstək bildirilir, rejimin Kirmanşah, İlam və Luristanda cinayətləri pislənir. İrandan gələn xəbərlərdə ölkənin müxtəlif yerlərində internet əlaqəsinin zəiflədiyi, qeyri-sabit olduğu bildirilir. Öncəki etirazlarda, İsraillə 12-günlük müharibə vaxtı hökumətin vətəndaşların qlobal internetə çıxışı kəsilib, həftələrlə normal tempə qayıtmayıb.
İrandakı fəallar deyiblər ki, etirazlar bir çox iranlının dini isteblişmentin getməsini istədiyini göstərir. Onların fikrincə, dəyişiklik ölkə daxilindən gəlməlidir, xaricdən müdaxilə ilə yox. ABŞ xəbərdarlıq edib ki, nümayişçilərə qarşı sərt repressiyalar halında hərbi müdaxilə edə bilərlər. Tehranda yaşayan siyasi fəal və insan haqları müdafiəçisi Mehdi Mahmudian deyib: “Gördüyümüz odur ki, insanlar ortaq məxrəcə gəlirlər. Artıq təkcə müəllimlər, bir sosial qrup etiraz etmir. Bu dəfə səsi olmayanlar ittifaq qurublar”. Mahmudianın sözlərinə görə, etirazçılar artıq ruhanilərin üstünlük təşkil etdiyi siyasi sistemdə islahatlar tələb etmir, köklü dəyişiklik istəyirlər: “İslam Respublikasının özü dəyişməlidir və bu dəyişiklik təməldən baş verməlidir”. Fəallar İrana xaricdən müdaxilə istəmədiklərini vurğulayırlar. Mahmudian beynəlxalq dəstəklə müdaxilənin aydın sərhədini cızır: “Dəstək və müdaxilə eyni şey deyil. Beynəlxalq qurumlar beynəlxalq hüquq çərçivəsində dəstək göstərə bilərlər və göstərməlidirlər, amma istənilən hərbi hücum, yaxud xarici hərbi müdaxilə birmənalı pislənilir”.
Tahir TAĞIYEV
