“Ancaq nəzərə alınmayan bəzi təkliflər də oldu”
Azərbaycan dilinin müasir dövrdə inkişafı, eyni zamanda da onun işləkliyinin bütün sferalarda təmin edilməsi olduqca vacibdir. Heç şübhəsiz ki, burada dilin norma və qaydalarının da bitkin şəkildə formalaşdırılması əsasdır. Müasir dövrdə “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin hansı formada hazırlanması, milli və alınma sözlərin yeni qaydalarda yazılması məsələsi aktual problemlərdən biri kimi diqqəti cəlb edirdi.
Əvvəlki dövrlərdə hazırlanan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə bir sıra ciddi problemlər vardı və bu ən çox özünü alınma sözlərin yazılışında göstərirdi. Bir də bu lüğətlərdə mövcud olan ciddi problemlərdən biri dilimizə daxil olan yeni sözlərin öz əksini tapmaması idi.
Bildiyimiz kimi, artıq yenilənmiş “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” hazırlanıb. Onu da bildirək ki, son dövrlər ən çox müzakirə edilən və barəsində müxtəlif fikirlər səsləndirilən elə “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” idi. Məlum olduğu kimi, artıq Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya normaları bir müddət əvvəl Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənib. Bildirək ki, 69 maddədən ibarət olan orfoqrafiya lüğətinin layihəsi geniş ictimai müzakirəyə çıxarılmışdı və lüğətlə bağlı bir sıra alimlər, dilçilər, ziyalıar təkliflər irəli sürmüşdülər. Nazirlər Kabineti tərəfindən Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya normaları təsdiqləndikdən sonra da orada yer alan bəzi sözlərin yazılışı ilə əlaqədar mübahisə doğuran fikirlər mətbuatda yer almağa başlayıb.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, akademik Möhsün Nağısoylu mətbuata bildirib ki, Azərbaycanda yeni hazırlanan orfoqrafiya lüğətinə 4000 yeni söz daxil edilib. O, həmçinin, bildirib ki, Azərbaycan dilinin son orfoqrafiya lüğəti 2013-cü ildə çap edilib. Həmin dövrdən sonrakı 6 il ərzində dilimizə daxil olan yeni sözlər cəmlənərək yeni lüğətə daxil edilib. M.Nağısoylunun sözlərinə görə, ümumilikdə, yeni lüğətdə 112 minə yaxın söz cəmlənib.
Hazırda lüğət üzərində redaktə işlərinin aparıldığını deyən akademikin sözlərinə görə, mayın sonunda yeni orfoqrafiya lüğətinin hazırlanması prosesinin yekunlaşması və çap üçün təqdim edilməsi nəzərdə tutulur. O vurğulayıb ki, Nazirlər Kabineti tərəfindən Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya normaları təsdiqləndikdən sonra lüğətə həmin normalar əsasında yazılaraq daxil edilən sözlərin sayı o qədər də çox deyil: “Yeni normaları biz əvvəldən nəzərə almışdıq. Ona görə də yeni normaların təsdiqlənməsi yeni lüğətin hazırlanmasına və lüğətdə ciddi dəyişikliklərin edilməsinə təsir göstərməyib”.
Artıq rəsmi şəkildə təsdiqlənən “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” hazırlanarkən ictimaiyyət tərəfindən səsləndirilən təkliflərə nə dərəcədə yer verilib? Lüğət hazırlanarkən ictimai təkliflər nəzərə alınıbmı?
“Bu lüğətdə, birmənalı olaraq, azərbaycançılıq məfkurəsi, Azərbaycan tələffüzü əsas götürüldü”
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Tətbiqi dilçilik şöbəsinin müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor İsmayıl Məmmədov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə yeni hazırlanan lüğətdə əsasən ictimaiyyətin təkliflərinə yer verilib. “Bu lüğət mənim rəhbərlik etdiyim şöbə tərəfindən hazırlanıb. Yeni lüğətdə ictimaiyyətin təklif etdiyi məsələlər 80 faiz nəzərə alınıb. İctimai müzakirələr ona görə keçirildi ki, biz bu məsələdə ictimai rəyi öyrənək. Ancaq nəzərə alınmayan bəzi təkliflər də oldu. Çünki bəziləri təklif edirdilər ki, məsələn, Əsgər-Əskər, Ələsgər-Ələskər kimi yazılmalıdır, lakin biz bunu qəbul etmədik və həmin sözlər əvvəlki qayda ilə verildi. Bəzi birhecalı sözlərdən, məsələn, boss, kross və s. sözlərdən “s” hərfinin biri çıxarılıb. Biz “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ni milliləşdirdik. Bizim dilin lüğəti baş dillərin lüğət muzeyi deyil ki, onlar necə yazır, biz də elə yazaq. Deyirdilər ki, Vilyam adını Uilyam kimi qeyd etmək lazımdır, ancaq bunu etmədik. Kənar təsirləri qəbul etmədik. Bu lüğətdə, birmənalı olaraq, azərbaycançılıq məfkurəsi, Azərbaycan tələffüzü əsas götürüldü. Bizdə sözlər fonetik prinsiplə yazılır. 2004-cü ildə nəşr edilən lüğətdə qaydalar tam şəkildə yox idi. 1975-ci ildə çap olunan orfoqrafiya lüğəti isə 116 paraqraf idi. Bu dəfə isə əvvəlki lüğətlərdə yer almayan bütün məsələləri nəzərə aldıq. Məsələn, əvvəlki qaydalarda, normalarda daha çox alınma sözlərin yazılışından danışılırdı. Ancaq burada əsasən milli sözlərə diqqət yetirildi və lüğətə milli sözlərimizlə bağlı bir neçə maddə əlavə etdik. Lüğəti milliləşdirdik. Çünki lüğət yalnız alınma sözlərin yazılışı ilə bağlı deyil, bütün sözlərə aiddir” - deyə İ.Məmmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
