“2008-ci ildən tətbiq edilən kurikulum standartları əsasında hazırlanmış qiymətləndirmə mexanizmləri şagirdlərimizin nitq qabiliyyətini, yazı vərdişlərini, məntiqi təfəkkürünü...” “Fransada 1805-ci ildə qəbul edilmiş təhsil qanunu hələ indiyə qədər özünü qoruyub saxlaya bilib”
Dəyişikliklər, inkişafa hesablanan islahatların həyata keçirilməsi vacibdir. Hətta deyərdik ki, hava-su qədər gərəklidir. Ancaq bəzən elə taleyüklü məsələlər olur ki, orada daha dərindən düşünüb bir dəfə qərar vermək tələb olunur. Götürək ali məktəblərə qəbul qaydalarını. Ali məktəblərin bakalavr pilləsinə qəbul imtahanlarının keçirilmə şərtləri hər il dəyişir, qaydalar yenisi ilə əvəzlənir.
Hər yeni tədris ili özü ilə yeni şərtlər, dəyişikliklər gətirir. Bu da, heç şübhəsiz ki, cəmiyyətdə böyük qarışıqlıq yaradır. Əlavə suallara yol açan bu dəyişikliklərdən ən çox abituriyentlər və onların valideynləri əziyyət çəkirlər. Sirr deyil ki, hər il dəyişdirilən qəbul qaydaları abituriyentlərə əməlli-başlı stres yaşadır.
Azərbaycan dövlət müstəqilliyi əldə etdikdən sonra ali məktəblərə qəbul qaydaları yeni formada-test üsulu ilə keçirilməyə başladı. Ölkəmizdə ilk dəfə test üsulu ilə imtahan 1992-ci ildən tətbiq edilməyə başlayıb. Elə həmin dövrdən indiyə qədər ali məktəblərə qəbul imtahanları test imtahanı formatından istifadə olunmaqla həyata keçirilir.
Tez-tez dəyişən qəbul imtahanları bizə nə qazandırdı?
Düz 26 ildir ölkəmizdə test üsulu tətbiq olunur, lakin test testliyində qalsa da, qəbul qaydaları, şərtləri yenilənir. Təkcə 2008-ci ildən keçən bu 10 il müddətində imtahanlarda çeşidli dəyişiklik yaşamışıq. Məlum olduğu kimi, 2008-2009-cu tədris ilindən Azərbaycan orta məktəbləri kurikulum standartlarına keçib. Bu sistemdə oxuyan məktəblilər əvvəlkilərin əldə etdikləri bilik və bacarıqlara görə fərqlənirlər. 2010-cu ilə qədər qəbul imtahanlarında qapalı, yəni cavab variantları olan test tapşırıqlarından istifadə olunurdu. Ekspertlər bildirirlər ki, 2010-cu ildən sonrakı nəticələri təhlil etdikdə bu üsulun artıq özünü doğrultmadığı açıq görsənməyə başlayıb. Bəzən qeyd edirlər ki, təhsil sistemimizdə qiymətləndirmədə məzmun standartlarını ölçmək üçün yeni alətlərin istifadəsinə ehtiyac var. Razıyıq, olsun, ancaq bu o şəkildə tətbiq edilməlidir ki, birdəfəlik bu problemə son qoyulsun.
Bildirək ki, keçmiş Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası (TQDK) 2008-2009-cu tədris ili üçün ali məktəblərə, orta təhsil bazasından orta ixtisas təhsili müəssisələrinə yeni qəbul qaydaları elan etmişdi. Həmin tədris ilində qəbul imtahanlarının təşkili ilə bağlı xeyli dəyişiklik baş verdi. 2008-2009-cu tədris ilində ali və orta ixtisas məktəblərinə ərizə qəbulu internet vasitəsilə aparılmağa başladı. Abituriyentlər internetdə seçdikləri ixtisas qrupu və bölmələri göstərməklə “Elektron ərizə”dolduraraq və müvafiq sənədləri sənəd qəbulu komissiyasına təqdim etməklə ərizələrini rəsmiləşdirə bildilər. Eyni zamanda, qəbul imtahanları keçirildikdən sonra abituriyentlər topladıqları ballara və müsabiqə şərtlərinə uyğun olaraq “Elektron ərizə”lərində ixtisas kodlarını seçmək imkanı əldə etdilər.
2009-2010-cu tədris ili üçün orta təhsil bazasından orta ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul qaydalarında dəyişikliklər baş verib. Sözügedən tədris ilində respublikanın ali məktəblərində bakalavr pilləsinə yeni ixtisaslar daxil edildi.
Bütün bunlar anlaşılandır, lakin tez-tez baş verən yeniliklər orta məktəblərin özündə də çaşqınlıq yaratdı. Nəinki ixtisas seçimi zamanı kodlaşdırma prosesində, eləcə də başqa məsələlərdə abituriyentlər ciddi problemlərlə üzləşdilər.
“Həm qəbul, həm də orta məktəblər üçün vahid imtahan qaydaları müəyyənləşərsə, uşaqlar da buna uyğunlaşar”
Son 10 ildə ali məktəblərin bakalavr pilləsinə qəbul qaydalarında bir neçə dəfə dəyişiklik baş verməsini şərh edən tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bir neçə ilin içində baş verən dəyişikliklərin olduqca mənfi tərəfləri var. “İlk növbədə qeyd edim ki, qəbul imtahanları qaydalarında tez-tez ifrat dəyişikliklər təhsilin bir sistem olaraq oturuşmasına mane olur, bu, islahatların çevikliyinə və mobilliyinə əngəl yaradır, valideyn, abituriyentlər və ümumilikdə, geniş ictimaiyyət arasında çaşqınlığa səbəb olur.
2008-ci ildən tətbiq edilən kurikulum standartları əsasında hazırlanmış qiymətləndirmə mexanizmləri şagirdlərimizin nitq qabiliyyətini, yazı vərdişlərini, məntiqi təfəkkürünü inkişaf etdirmədi, bir çox ziddiyyət və anlaşılmazlıqlar yaratmaqla vəziyyəti bir az da ağırlaşdırdı. Bu anlaşılmazlıqlar, heç şübhəsiz ki, Azərbaycanda təhsil islahatlarının gedişinə də təsirsiz ötüşmədi.
İnkişaf etmiş dünya ölkələrində bu təcrübə yoxdur. Fransada 1805-ci ildə qəbul edilmiş təhsil qanunu hələ indiyə qədər özünü qoruyub saxlaya bilib. Təklif edirəm ki, bundan sonra təhsil verənlərin və təhsil alanların hüquqlarının, sosial vəziyyətinin və imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində iş görülsün. Geridə qoyduğumuz müddət ərzində edilmiş dəyişikliklərin nəticələrini təhlil etsək, görərik ki, edilmiş dəyişikliklərin heç bir faydası yoxdur. Ona görə də əsas diqqəti alt qanunların hazırlanmasına sərf etmək lazımdır”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, qəbul qaydalarına tez-tez dəyişiklik edilsə də, nəticədə təhsilin inkişafına ciddi şəkildə təsir göstərmir. Onun vurğuladığına görə, bunun əsas səbəbi odur ki, müəyyən edilmiş qaydalar uzun müddət ərzində istifadə edilmir və yeniliklər tam şəkildə mənimsənilməmiş yenisi ortaya çıxır: “Məktəb vaxtı imtahan verən şagirdlər qəbul imtahanlarını daha rahat verirlər. Lakin imtahan qaydalarının tez-tez dəyişdirilməsi şagirdləri, valideynləri və müəllim heyətini çaşdırır. Ümumiyyətlə, tarixən imtahandan çox məşhur şəxslər də ehtiyat ediblər. Yəni “imtahan xofu” istənilən adamda var. Bu baxımdan imtahanların qaydalarının dəyişdirilməsi, imtahanlarla bağlı tez-tez müxtəlif təcrübələrin aparılması yaxşı hal deyil. Təbii ki, imtahanların keçirilmə qaydaları stabilləşməlidir. Belə olan təqdirdə, həm qəbul, həm də orta məktəblər üçün vahid imtahan qaydaları müəyyənləşərsə, uşaqlar da buna uyğunlaşar” - deyə K.Əsədov vurğuladı.
“Orta məktəblərdə neqativ hallar olmasaydı...”
K.Əsədovun sözlərinə görə, burada digər bir məsələ də Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası ilə bağlıdır. “Bu qurum keçid dövrü üçün nəzərdə tutulmuşdu. Belə ki, 1992-ci ildə tələbə qəbulu universitetlərdən alınıb TQDK-ya verildi. Bu ona görə baş verdi ki, ali təhsil müəssisələrinə qəbul olarkən və orada təhsil alarkən yerlibazlıq, rüşvət, neqativ hallar baş alıb gedirdi. Artıq 26 il keçib. İndiyədək bu məsələ - universitet və məktəblərdə rüşvət, yerlibazlıq və s. kimi hallar öz həllini tapmalı idi. Çox təəssüf ki, bəzi təhsil müəssisələrində bu neqativ hallar qalmaqdadır. Ona görə TQDK, indi də DİM bu işi aparır. Orta məktəblərdə neqativ hallar olmasaydı, orta məktəblər özləri bu imtahanları götürsəydilər, TQDK-ya və ya DİM-ə ehtiyac olmazdı. İnkişaf etmiş ölkələrdə qəbul imtahanlarını universitetlər, orta məktəbdə imtahanları da məktəblər özləri keçirir və imtahan keçirilməsi üçün heç kimin onların başının üstündə dayanıb nəzarət etməsinə ehtiyac olmur. Yaxşı olardı ki, təhsil müəssisələrində neqativ hallar tamamilə aradan qaldırılsın. O zaman imtahanların orta məktəb daxilində keçirilməsi üçün heç bir problem də qalmayacaq” - deyə ekspert fikrini tamamladı.
İradə SARIYEVA
