Müasir Azərbaycanda əhalinin sosial müdafiəsi işinin inkişaf etmiş ölkələrin standartlarına uyğunlaşdırılması məsələləri dövlət siyasətinin əsas prioritetlərini təşkil etsə də, əslində bu təmayül əsasını ötən əsrin əvvəllərindən alır. Faktlar sübut edir ki, həmin dövrdə bu sahədə ilk dəfə qanunvericilik bazasının əsasını təşkil edəcək qanun qəbul olunub. "İstehsalatda bədbəxt hadisələrə görə işəgötürənlərin məsuliyyəti haqqında" Qanunun 1903-cü ildə qəbulunun ardından 1912-ci ildə "Bədbəxt hadisələrdən və xəstəliklərdən fəhlələrin sığortası haqqında" Qanun qəbul olunub.
Humanizm prinsiplərinə əsaslanan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin də sosial siyasətinin əsas istiqamətini ümumi daxili məhsulda istehlak payının artırılması, milli gəlirin və əhalinin məşğulluq səviyyəsinin artırılması, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması, təhsil, səhiyyə, mənzil və kommunal təminatın səviyyəsinin yüksəldilməsi təşkil edib. Açıqlanan arxiv sənədlərindən məlum olur ki, cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin müzakirə etdiyi 315 qanun layihəsinin 10-u sosial sahəyə aid olub. Maraqlıdır ki, bu təmayül AXC-nin süqutu ilə Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra da davam edib. Bu sıraya "Muzdlu əməklə məşğul olan şəxslərin sosial sığortası haqqında", "Ailə başçısının itirilməsinə görə zəhmətkeşlərin ailələrinin sosial təminatı haqqında" və "Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi və analığa görə sosial təminat haqqında" dekretlər daxildir ki, həmin qanunvericilik sənədləri ilə əhalinin pensiya təminatı məsələsi həllini tapıb.
Müstəqilliyini yenidən əldə edən Azərbaycanda sosial təminat sahəsinin sıfırdan qurulması bu sahənin ildən-ilə təkmilləşməsini əsas vəzifələrdən biri kimi qarşıya qoydu ki, bu da dövlətin ardıcıl sosial layihələr həyata keçirməsi, ölkə qanunvericiliyini təkmilləşdirməsi və əhalinin maddi rifah halının gedərək yaxşılaşması yönündə apardığı məqsədyönlü islahatlarda özünü göstərməyə başladı. 2001-ci ildə mərhum prezident Heydər Əliyev tərəfindən "Pensiya İslahatı "Konsepsiyası"nın təsdiq edilməsi, 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikası Əhalinin Sosial Müdafiəsi üzrə Dövlət Fondunun və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının birgə layihəsinin yaradılması deyilənlərin real təsdiqi sayıla bilər. Ötən müddət ərzində Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun tam avtomatlaşdırılması, fərdi qeydiyyatdan keçmiş sosial sığorta şəhadətnamələrinin istifadəyə verilməsi, sosial kartların dövriyyəyə buraxılması isə bu sahədə islahatların davam edəcəyindən, Azərbaycan dövlətinin vətəndaşların dövlət təminatının yüksək səviyyədə təmin olunmasında maraqlı olduğundan xəbər verir.
Ölkə əhalisinin sosial təminatının yaxşılaşdırılmasında unikal “DOST” təcrübəsi...
Hazırda Azərbaycan dövləti sosial təminat sisteminin bütün istiqamətləri üzrə ödənişlərin davamlı artımı, bu sistemin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi, özünəməşğulluq proqramlarının icrasında aztəminatlı və həssas qruplar üçün dövlət dəstəyi, kiçik ailə təsərrüfatlarının biznesə çıxış imkanlarının yaradılması, onların ünvanlı sosial yardım proqramlarından asılılığının azaldılmasını özünün sosial siyasətində prioritet istiqamət kimi qoyur. Prezident İlham Əliyevin bu ilin 9 avqust tarixində imzaladığı Fərmana əsasən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində yaradılan Dayanıqlı və Operativ Sosial Təminat Agentliyi (DOST) konsepsiyası, bunun ardınca - 5 sentyabr tarixində imzaladığı Fərmanla yaradılmış "e-sosial" internet portalı qoyulan hədəflərə çatmaq yönündə atılan ciddi addımlar üçün əsas vasitə kimi nəzərdə tutulur. Verilən məlumata görə, Azərbaycan dövlətinin sosial təminat konsepsiyası 2019-2025-ci illərdə Bakıda və respublikanın regionlarında 31 DOST mərkəzi yaradılmasını hədəfləyir. Bu "DOST" mərkəzləri şəbəkəsinin və müasir texnologiyaların tətbiqi isə imkan verəcək ki, əhali ölkə üzrə əmək, məşğulluq və sosial müdafiə xidmətlərinə rahat çıxış imkanı əldə etsin. Beləliklə də əhalinin ən müxtəlif məsələlərlə bağlı dövlət sosial müdafiə orqanlarına müraciəti zamanı üzləşə biləcəyi bürokratik əngəllər tamamilə ortadan qaldırılır, eyni zamanda dövlətin vətəndaşına daha operativ cavab verməsi təmin olunur ki, bu da nəticədə dövlət-vətəndaş münasibətlərinin daha da yaxşılaşmasına gətirən önəmli faktordur.
Müstəqilliyimizdən ötən müddət ərzində Azərbaycanda sosial müdafiə sisteminin bütün sahələrində uğurlu islahatlar həyata keçirilib. Dövlət büdcəsindən pensiya və müavinətlər, digər sosial ödənişli vəsaitlərin davamlı olaraq artırılması statistik rəqəmlərdə özünü daha qabarıq büruzə verir. Belə ki, rəsmi rəqəmlərə görə, 1997-ci ilin avqust ayında pensiyaçıların yarıdan çoxunun pensiya məbləği 2,2 dəfə, 1998-ci ilin avqust ayında şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin, qaçqın və məcburi köçkünlərin pensiyaları 2 dəfədən çox artırılıb. Eyni zamanda, 1997-ci ilin avqustundan əlilliyi olan şəxslərin, tənha ahıl vətəndaşların, sosial pensiyaçıların pensiyalarına əlavə müavinətlər hesablanıb. O zamankı prezident Heydər Əliyevin 2001-ci il 17 iyul tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında Pensiya İslahatı Konsepsiyası" vətəndaşların pensiya ödənişlərinin etibarlı maliyyə təmiatına nail olunması, pensiya təminatı sisteminin bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğunlaşdırılması kimi mühüm vəzifələri müəyyənləşdirdi. Bunun ardınca "Azərbaycan Respublikasında dövlət pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında", "Minimum aylıq əmək haqqının artırılması haqqında" və "Pensiyaların artırılması haqqında" fərmanları isə əhalinin sosial müdafiəsinin daha da möhkəmləndirilməsi, onun həssas qruplarının həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması yönündə islahatların başlamasına təkan rolunu oynadı. Bu fəaliyyətin davamı olaraq sosial pensiyalara əlavələrin edilməsi, 2001-ci il yanvarın 1-dən 20 Yanvar əlillərinin və ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə əlil olanların pensiyalarına hesablanan aylıq müavinətlərin orta hesabla 1,5 dəfə artırılması, aztəminatlı ailələrdə uşaq doğularkən verilən birdəfəlik müavinətin 1,4 dəfə, dəfn üçün müavinətin 1,5 dəfə, üç uşağa qulluğa görə qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə olanlara verilən aylıq müavinətin orta hesabla 1,8 dəfə artırılması dövlətin sosial təminat sahəsində prioritetlərini əks etdirməklə bu islahatların ardıcıl xarakter aldığından xəbər verir.
Müharibə veteranları, şəhid ailələrinə dövlətin xüsusi təminatı: rahat mənzil, avtomobil...
Ölkədə sosial təminat sistemində görülən işlərdən və əldə olunan nailiyyətlərdən danışarkən müharibə veteranlarına, şəhid ailələrinə, fiziki imkanları məhdud şəxslərə və aztəminatlı ailələrə dövlət tərəfindən mənzillərin və minik avtomobillərinin verilməsi xüsusi qeyd olunmalıdır. Rəsmi rəqəmlərə görə, təkcə başa çatmaqda olan 2018-ci ildə dövlət tərəfindən 265 nəfər müharibə əlilinə minik avtomobili verilib, Qarabağ müharibəsi əlilləri və şəhid ailələrindən 35 nəfəri mənzillə təmin olunub və ilin sonunadək bu göstəricinin 500 nəfərə çatması hədəflənib. Dövlətin pensiya təminatı sahəsində gələn ildən tətbiq etməyi hədəflədiyi pensiya siyasəti isə indidən əhalinin marağına səbəb olub. Verilən məlumata görə, təzə ildən pensiyaların tam avtomatlaşdırılması məqsədilə 2006-cı ilin 1 yanvar tarixinə qədərki 25 illik sığorta stajı avtomatik olaraq hamı üçün hesablanacaq. Eyni zamanda, pensiya yaşı tamam olduqda şəxsin telefonuna SMS vasitəsilə məlumat göndəriləcək ki, bu da vətəndaşın heç bir bürokratik əngəl keçmədən pensiyaya çıxmasına şərait yaradacaq.
2019-cu ildə həyata keçiriləcək daha bir yenilik büdcə-vergi siyasəti ilə bağlı olacaq. Belə ki, bu siyasət nəticəsində məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə yükün işəgötürən və işçi üzərinə düşən nisbətləri tənzimlənəcək. Hazırda ölkədə sosial müdafiə sistemi vasitəsilə 1 milyon 309 min nəfər əmək pensiyası, 509 min nəfər müxtəlif müavinətlər, 64 min nəfər Azərbaycan Prezidentinin təqaüdünü, 50.2 min ailənin 200 mindən yuxarı üzvü isə sosial yardım alır. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin açıqlamasına görə, onlara Nazirlik tərəfindən hər ay 340 milyon manatdan çox vəsait ödənilir. Bu sahədə avtomatlaşdırma sisteminə keçilməklə tam şaffaflığa nail olunmasının hədəf kimi götürülməsi isə pensiya və müavinəti sosial yardım formasında alan 2.1 milyon ölkə əhalisinin təqribən 21 faizini əhatə edən sosial təminat sisteminin gücləndirilməsi və onun uzunmüddətli inkişafının təmin olunması nəzərdə tutulur.
Əhalinin sosial müdafiəsinin təmin olunması istiqamətində atılan önəmli addımlardan biri də Prezident İlham Əliyevin 2018-ci il 19 aprel tarixli Fərmanı ilə ümumilikdə şəhid hərbi qulluqçulardan 9531 nəfərinin vərəsələrinin birdəfəlik ödəmə almaq hüququnun təsbit olunmasıdır. Həmin Fərmandan irəli gələn vəzifələrin icrası məqsədilə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Komissiya tərəfindən 1223 şəhid hərbi qulluqçunun 1509 vərəsəsinə 11 min manat məbləğində ödəmənin verilməsi yönündə qərar qəbul olunub və ödəmə prosesi bu gün də davam edir.
Əlillərin sosial inteqrasiyası və əməyə cəlbi – humanist əməl...
Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi əlilliyi olan şəxslərin cəmiyyətə inteqrasiyası istiqamətində də çoxsaylı layihələrə imza atır və bu fəaliyyətin il-ildən genişləndirildiyi göz önündədir. Bu sıraya əlillərin bərpa və reabilitasiya mərkəzlərinin açılmasından tutmuş, onların uyğun müəssisələrdə işlə təminatı, dövlət xəttilə onlara mənzil və avtomobillərin verilməsi kimi fəaliyyətlər daxildir ki, bu da fiziki imkanları məhdud şəxslərin yaşam şərtlərinin yüngülləşdirilməsi, eyni zamanda cəmiyyətdə bərabərhüquqlu vətəndaş kimi təmsil olunmasında öz sözünü deyir. Verilən məlumata görə, 2018-ci ilin 11 ayı ərzində Dövlət Məşğulluq Xidməti vasitəsilə 500-dən çox əlilliyi olan şəxs işlə, 60-dan çox əlilliyi olan şəxs ödənişli ictimai işlə təmin edilib. Dövlət Məşğulluq Xidməti və ƏƏSMN yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun 1 saylı Sağlamlıq İmkanları Məhdud Gənclərin Peşə Reabilitasiya Mərkəzi tərəfindən ümumilikdə 320-dək əlilliyi olan şəxs peşə hazırlığına cəlb edilib.
Və sonda...
Lakin təbii ki, hər sahədə olduğu kimi, sosial təminat sahəsində də çatışmazlıqlar, həllini gözləyən problemlər yox deyil. Bu problemlərin bir çoxunun Ermənistanın təcavüzü nəticəsində onillərdir Azərbaycanın müharibə şəraitində olması və 1 milyondan çox soydaşımızın qaçqın və məcburi köçkün həyatı yaşaması ilə bağlı olduğu da aşkardır. Bu insanların dövlət hesabına salınmış qəsəbələrdə hər cür şəraitli rahat mənzillərlə təmin olunması, onlardan ötrü iş yerlərinin təsis edilməsi dövlət sosial siyasətinin əsas tərkib hissələrindən birini təşkil edir və vaxtaşırı biz bu kateqoriyadan olan ailələrin mənzil və işlə təminatının şahidi oluruq. Ölkədə davamlı şəkildə aparılan sosial-hüquqi islahatlar isə düşünməyə əsas verir ki, Azərbaycan bütün mövcud problemlərinin öhdəsindən layiqincə gələrək öz vətəndaşının sosial təminatını bundan sonra da yaxşılaşdırmağa davam edəcək.
Samirə SƏFƏROVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
