Vaqif Yusifli: “Ancaq deyə bilmərik ki, dövlət müstəqilliyinin obrazı ədəbiyyatımızda tam əks olunub” Nərgiz Cabbarlı: “Bütünlükdə, o prosesləri özündə əks etdirən, mövzu olaraq məhz o hadisələrin seçildiyi əsərlər, tarixə düşmək şansı qazanmış hansısa bir roman, povest hələ ki, yazılmayıb”
Ədəbiyyat dövrün, zamanın güzgüsü olduğu üçün cəmiyyətdə gedən bütün sosial-mənəvi, psixoloji proseslər, insanların hüquq və azadlıqları uğrunda apardıqları mübarizələr ədəbiyyatda ətraflı şəkildə öz əksini tapmalıdır. Bədii ədəbiyyat hadisələri obrazların dili və bələdçiliyi ilə əks etdirməlidir.
Azərbaycan xalqı dövlət müstəqilliyinə qovuşmaq üçün böyük bir mübarizə yolu keçib. Bu mübarizədə xalq həmrəyliyi, insanların mənəvi birliyi, eyni ideya və amal uğrunda verdikləri mücadilələr qalib gəlib və Azərbaycan XX əsrdə ikinci dəfə dövlət müstəqilliyi qazanıb.
Ölkəmiz artıq 27 ildir müstəqildir və ənənəvi olaraq 18 oktyabr Dövlət Müstəqilliyi Günü kimi qeyd edilir. Bütün yaradıcılıq sahəsində olduğu kimi, bədii ədəbiyyat da müstəqillik tariximizin təbliğinə həsr olunan əsərlərlə gündəmdə olmalıdır. Ədəbiyyatşünaslar bildirirlər ki, Azərbaycan xalqının müstəqillik uğrunda mübarizə tarixi bütövlükdə bədii ədəbiyyatda ifadə olunmalıdır. Onlar hesab edirlər ki, gələcək nəsillər bu əsərləri oxuyarkən xalqımızın dövlət müstəqilliyimizi necə çətinliklə qazandığı haqqında məlumatlar əldə edəcəklər. Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının yaradılmasının vacib olduğunu deyən ekspertlər hesab edirlər ki, bu gün o ədəbiyyat tam olaraq yaranmayıb. Müstəqillik dövrü ədəbiyyatının təşəkkülünün, formalaşmasının ən vacib məsələ olduğunu qeyd edən ekspertlər hesab edirlər ki, hələ də dövlət müstəqilliyimizin bərpasında canından keçən Vətən övladlarının xeyli bir qisminin bədii ədəbiyyatda obrazları yaradılmayıb.
Filologiya elmləri doktoru, tanınmış ədəbiyyatşünas, tənqidçi Vaqif Yisiflinin sözlərinə görə, müasir ədəbiyyat dövlət müstəqilliyimizlə bağlı əsərlərlə daha çox zəngin olmalıdır: “Təbii ki, müstəqillik təkcə ölkənin ictimai-siyasi həyatında deyil, ədəbiyyat və incəsənətində də öz əksini tapır. Yəni 27 illik dövlət müstəqilliyimiz ədəbiyyatın da simasına öz təsirini göstərib. Birincisi, ona görə ki, ədəbiyyat bir çox buxovlardan, stereotiplərdən, şablonlardan xilas olmağa başladı. Vaxtilə Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında fikirlər, ideyalar mətnaltı gedirdi, ancaq müstəqillik əldə etdikdən sonra ədəbiyyatda “Azərbaycan” obrazı yarandı. O Azərbaycan obrazı ki, keçən dövrlərdə şair və yazıçıların əsərlərində tarixi planda əks olunmuşdu. Lakin indi artıq heç bir qadağa yoxdur. Digər tərəfdən, ədəbiyyat öz pəncərələrini geniş açdı. Vaxtilə dünya ədəbiyyatına, Avropa ədəbiyyatına gedən yollar nisbətən bağlı idi. Ancaq keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, xüsusən gənc yazıçıların əsərlərində Azərbaycan ədəbiyyatına yeni hava, yeni nəfəs gəldi, yeni ədəbi cərəyanların işartıları görsəndi. Əlbəttə, bu, Azərbaycan ədəbiyyatı üçün tam yeniliklər idi. Müstəqillik dövrü ilə bağlı, Azərbaycan xalqının müstəqillik uğrunda apardığı mübarizəni əks etdirən əsərlər yarandı. Erməni işğalçılarına qarşı mübarizəni əks etdirən əsərlər var. Azərbaycanın tarixi keçmişini bu günün meyarları nöqteyi-nəzərindən ifadə edən əsərlər yazıldı. Ancaq bununla bərabər, deyə bilmərik ki, dövlət müstəqilliyinin obrazı ədəbiyyatımızda tam əks olunub”.
Dövlət müstəqilliyimizin ədəbiyyatımızda tam olaraq əks olunmamasının səbəblərinə gəlincə, V.Yusifli bunun bizə məlum olmayan tərəflərinə aydınlıq gətirdi. O qeyd etdi ki, bu mövzu yazıçıdan, şairdən düşünmək tələb edir. “Məsələn, Rusiyada 1812-ci il vətən müharibəsi baş vermişdi. Həmin dövrdə o hadisə ədəbiyyatda əks olunmamışdı. Bu hadisələr illər keçəndən sonra Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” əsərində öz ifadəsini tapa bildi. Hesab edirəm ki, müstəqillik tariximiz ədəbiyyatımızda öz əksini tapacaq. Ədəbiyyatımızda Azərbaycan döyüşçüsünün keçdiyi yolu daha parlaq, daha önəmli vermək olar. Bizim elə milli qəhrəmanlarımız var ki, onlar haqqında hələ bədii əsərlər yazılmayıb. Amma milli qəhrəmanların obrazları yaradılmalıdır. Dövlət müstəqilliyimizin memarı olan ulu öndərin obrazı haqqında çoxlu əsər yazılıb. Ancaq bu əsərlərin əksəriyyəti ulu öndərin obrazını tam canlandırmayıb.
Belə hesab edirəm ki, müstəqillik Azərbaycanın ədəbi həyatında da əsl müstəqilliyin yaranmasına da səbəb olacaq” - deyə V.Yusifli bildirdi.
Keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Azərbaycan ədəbiyyatında müstəqillik dövrünün ab-havasının hiss edildiyini vurğulayan ədəbiyyatşünas Leyla Məmmədəliyevanın sözlərinə görə, poeziyada dövlət müstəqilliyimizin tərənnümünə geniş yer ayrılsa da, nəsr sahəsində hələ də müəyyən problemlər qalmaqdadır. 1990-cı illər ədəbi prosesinə başçılıq edən ədəbiyyat xadimlərinin yaradıcılığında Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi haqqında maraqlı örnəklər olduğunu deyən müsahibimizin fikrincə, bu dövrdə Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Məmməd Araz, xalq yazıçıları Anar, Elçin, xalq şairləri Nəriman Həsənzadə, Fikrət Qoca, Vaqif Səmədoğlu, Sabir Rüstəmxanlı, Zəlimxan Yaqub və bir çox digər şair və yazıçılar dövlət müstəqilliyimizlə bağlı maraqlı nümunər yaradıblar.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tərcüməçi, tənqidçi Nərgiz Cabbarlı bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, dövlət müstəqilliyimiz ədəbiyyatımızda əks olunub: “Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrləri periodik olaraq bədii mətnə, şeirə, dramaturgiyaya, bundan da artıq şəkildə nəsrə, tarixi romanlara gətirilir. “Gətirilmir” demək çox böyük haqsızlıq olardı. Lakin aparılan mübarizənin gərginliyi, gerçəkləri, həqiqətin təsviri, siyasi mübarizə və onunla bağlı taleyüklü məqamlar ədəbiyyatımızda öz bədii həllini hələ ki, tam şəkildə tapmayıb. Halbuki, istər əsrin əvvəllərində dövlət müstəqilliyi uğrunda aparılan mübarizə, istərsə də əsrin sonunda gedən mübarizənin müasir ədəbiyyatda müəyyən ifadəsi mövcuddur. Məsələn, əsrin əvvəllərində baş verən hadisələr haqqında bu gün də yazan müəlliflərimiz var. Daha çox Sabir Rüstəmxanlının əsərlərini qeyd etmək olar. “Şair və şər”, “Difai fədailəri” kimi romanlarını misal göstərmək olar. Hətta birincisi Məhəmməd Hadi haqqında olsa da, bütövlükdə o dövrü, o dövrün proseslərini görmək mümkündür.
O ki, qaldı müstəqilliyimizin bərpa olunması prosesinə, əsrin sonunda baş verənlərin daha çox nəticəsi - yəni Azərbaycanın müharibəyə cəlb edilməsi, şəhidlik mövzuları bədii mətnlərdə əks olunub. Həm də həddindən artıq çox.
Amma dövrün siyasi mübarizəsi, həm də gərgin mübarizənin izlərini, baş verənlərin əks-sədasını daha çox poeziyada görə bilərsiniz. Xəlil Rza Ulutürk, Məmməd Araz, Bəxtiyar Vahabzadə, Sabir Rüstəmxanlı, Zəlimxan Yaqub və digərlərinin yaradıcılığında... Mənim dissertasiya mövzum da elə bu idi. Şeirdə o mübarizəni görmək mümkündür. Çağırışı da, gərginliyi də... Məsələn, Məmməd Arazın “Bizi Vətən çağırır!” şeiri...
Bu, ölüm qan yoludur, Ölümdən, qandan keçir. Bir qolu da qıvrılıb Azərbaycandan keçir. Dövran bizdən bac alır, Şöhrət bizdən yan keçir. Qılınc qap, Vətən oğlu, Bizi Vətən çağırır!
Amma onu da deyim ki, dövrlə, siyasi mübarizə ilə bağlı müəyyən hadisələrin hansısa rakurslardan təsviri, müəyyən talelər fonunda əksi, yaxud, ümumilikdə, müəllifin əsas xətti kimi götürdüyü hadisələrin fonunda görüntüsü bir çox romanda müşahidə edilir. Məsələn, Afaq Məsudun romanlarında, "Azadlığ"ında da... Vidadi Babanlının "Zəmanə adamı" romanında... Yaxud yenə də Sabir Rüstəmxanlının “Akademikin son məktubu” romanında... Bu cür əsərlərin adını çox çəkmək olar. Amma, bütünlükdə, o prosesləri özündə əks etdirən, mövzu olaraq məhz o hadisələrin seçildiyi əsərlər, tarixə düşmək şansı qazanmış hansısa bir roman, povest hələ ki, yazılmayıb”.
N.Cabbarlının sözlərinə görə, ədəbiyyat tarixi, ədəbiyyatşünaslıq sahəsində isə ortaya müstəqillik illərini araşdıran saysız-hesabsız elmi araşdırma qoyulub. Onun bildirdiyinə görə, məsələn, Aydın Dadaşovun “Müstəqillik dövrünün dramaturgiyası” monoqrafiyası və s. O bildirdi ki, ümumiyyətlə, axtarsaq, “müstəqillik illəri” anlayışı ilə başlayan saysız-hesabsız tədqiqatın mövcud olduğunu görmək olar.
İradə SARIYEVA
