Vahid Əziz: “Bu abidələrin ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur” Həyat Məhərrəmova: “At və qoyun, qoç heykəlləri Azərbaycan türklərinin mədəniyyəti ilə bağlıdır və ona ermənilərin iddia etməsi absurddur” Tarixçi-arxeoloq Fariz Xəlilli də hesab edir ki, ermənilərin at, qoç və qoyun heykəllərinə, abidələrinə iddia etməsinin heç bir əsası yoxdur
Ermənilərin dünya mədəniyyətinə xidmət edə biləcək heç bir dəyərləri yoxdur. Onların “erməni mədəniyyəti” adı altında beynəlxalq aləmə təqdim etdikləri isə əsasən biz türklərin və başqa xalqların dəyərləridir. Bu gün dünya erməni saxtakarlığı ilə mübarizədə ya acizdir, ya da onların bu təbliğatına qeyri-ciddi, gərəksiz bir məsələ kimi baxdıqları üçün reaksiya vermir.
Onların yalan, saxtakarlıq üzərində qurulan təbliğat kampaniyaları bəzən nəticəsiz də ötüşmür. Belə ki, indiyə qədər ermənilər dünya çapında türklərə, azərbaycanlılara aid bir neçə maddi və qeyri-maddi irs nümunəsini öz adlarına tanıtmağa cəhd ediblər. Hətta “Köçəri” rəqsini “erməni rəqsi” adı ilə UNESCO-nun müvafiq siyahısına salmağa da nail olublar.
Məlum olduğu kimi, ermənilər təkcə Azərbaycan torpaqlarını ələ keçirməyiblər, həm də xalqımıza aid bir sıra maddi irs nümunələrini erməniləşdirməyə cəhd edirlər və bu istiqamətdə xüsusi təbliğat kampaniyası həyata keçirirlər.
Ermənilər hazırda qədim türk mədəniyyəti, həyat tərzi, düşüncəsi və totemizmi ilə sıx bağlı olan at və qoyun, qoç daş heykəllərə iddia irəli sürürlər. Guya ki, indiki Ermənistan ərazisində mövcud olan at, qoyun və qoç heykəlləri onlara məxsusdur. Əslində, bu tamamilə absurddur. Bu torpaqlara dünyanın ayrı-ayrı bucaqlarından köçürülən ermənilər o abidələri nə zaman yaratdılar ki, dünya bunu görə bilmədi?
Ermənilərin bizim qoç, qoyun, at kimi qəbim abidələrimizə iddia etməsi elm adamları və ictimai xadimlər tərəfindən qətiyyətlə pislənir. Onlar hesab edirlər ki, ermənilərin bu saxtakar əməlləri ifşa edilməlidir.
Tanımış şair, ictimai xadim Vahid Əziz də bizimlə söhbətində bildirdi ki, ermənilərin daş at, qoyun və qoç abidələrinə iddia etməsinin heç bir əsası yoxdur. “Ermənilər torpaqlarımızı işğal ediblər. Onlar, həmçinin, abidələrimizi də öz adlarına çıxırlar. Bilirsiniz ki, bu abidələrin ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Ermənilər yalan danışmaqla, saxtakarlıqla bu kimi iddialar irəli sürürlər. Bu isə absurddur” - deyə V.Əziz bildirdi.
Tarixçi Həyat Məhərrəmova bizimlə söhbətində bildirdi ki, ümumiyyətlə, qoç, qoyun və at abidələri türklər yaşayan yerlərdə mövcuddur. Onun sözlərinə görə, türk mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olan at, qoyun və qoç heykəllərinin ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur. O qeyd etdi ki, bu abidələr əsasən Cənubi Qafqazda-Azərbaycan türklərinin tarixi torpaqlarında, eləcə də Şərqi Türkiyədə və Şimali İranda mövcuddur. Bunlar əsas qrupunun tarixi XIII-XIX əsrlərə gedən zoomorfik qəbirüstü daş heykəlləridir.
Tarixçi vurğuladı ki, regionda VIII əsrdə ərəblərin işğalından sonra canlı varlıqların hər hansı bir formadakı təsvirləri məhdud idi. Onun sözlərinə görə, ancaq IX əsrin II yarısından etibarən ərəblərin hakimiyyəti Babəkin Xürrəmilər hərəkatı və yerli feodalların (Səhl ibn Sunbat, Atrnerseh, Yesai Əbu Musa) müqaviməti nəticəsində sarsıldığı və zəiflədiyi zaman ərəblər tərəfindən ərazisi işğal edilmiş xalqların yaradıcılığı şəriət qanunlarına üstün gəlməyə başlayıb. O bildirdi ki, bu zaman xalq incəsənətində yenidən canlı varlıqların təsvirləri ortaya çıxmağa başlayıb. “Bunların hamısının konkret yaranma tarixləri var. Mənbələr bildirirlər ki, XV əsrdən başlayaraq qəbir daşları əsasən qoyun və ya at forması almağa başladı. Bu qəbir daşları islam ehkamlarının pozulmasının nümunəsi kimi təhlil edilir. At heykəllər həmişə yəhərlənmiş və tam təchizatlı şəkildə təsvir edilir. Yazılardan başqa belə abidələrdə ölmüş şəxsin silahları - yay, ox, qılınc, qalxan, oxluq və s. təsvir edilir. Daş qoyun heykəllərində, yazılardan başqa, vəhşi keçilərin, maralların təsvirləri, bəzi hallarda bu heyvanların ovlanması səhnələri və bəzən də məişət səhnələri təsvir olunur.
Ümumiyyətlə, fikir versəniz görərsiniz ki, at, qoç və qoyun formalı qəbir daşları, eləcə də abidələr türklərin tarixi ərazilərində mövcuddur. Bu bizim həyat tərzimizlə, dünyagörüşümüzlə sıx bağlıdır. At və qoyun, qoç heykəlləri Azərbaycan türklərinin mədəniyyəti ilə bağlıdır və ona ermənilərin iddia etməsi absurddur. Erməni mədəniyyəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan bu heykəllərin, qəbirüstü abidələrin ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılmasının qarşısı alınmalıdır. At və qoyun daş heykəllərinin əsasən yerləşdiyi yerlərdə indi ermənilər məskunlaşıb. Onlar bura köçürüldükdən sonra qədim türk abidələrinə də yiyə durmağa cəhd edirlər. Bu gün erməni tapdağında olan İrəvan, Dərələyəz, Lori çölü və Dağlıq Qarabağ, həmçinin, Çelkinsk və Axalkələkdə bu cür abidələr var. Gürcüstan ərazisində də mövcud olan bu abidələr vaxtilə ulu babalarımız tərəfindən yaradılıb. Onu da vurğulayım ki, Qərbi Azərbaycanın Urud kəndindəki qədim qəbiristanlıqda bu cür heykəllər, abidələr mövcuddur. Arxeoloq və tarixçilər hesab edirlər ki, daş at şəklindəki qəbir daşlarına Azərbaycan ərazisindəki kurqanlarda çox rast gəlinir”.
Ekspert qeyd etdi ki, at və qoyun daş heykəlləri xalqımızın tarixinin bir nümunəsidir. O, həmçinin, vurğuladı ki, Azərbaycan ərazisində qoyun və daş heykəlləri var-dövlət simvolu olaraq da qəbul edilirdi. Naxçıvan ərazisində, Dağlıq Qarabağda, Lənkəran rayonunda, Mil düzündə, Abşerona qədər bir sıra kəndlərin müsəlman qəbiristanlıqlarında mövcuddur, əhali də bu heykəllərə ehtiram göstərir və onları nisbətən inanc və adətlərlə əlaqələndirirlər.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fariz Xəlilli də hesab edir ki, bu abidələr türk xalqının mədəniyyəti ilə sıx şəkildə bağlıdır. “Azərbaycan ərazisində qoç, eləcə də at fiqurlarının təsvir olunduğu qəbirüstü abidələrə tez-tez rast gəlinir. Xüsusilə ölkəmiz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra tariximizin daha dərindən öyrənilməsi, bu məqsədlə aparılan arxeoloji tədqiqatlar bu cür abidələrin geniş coğrafiyasını aşkara çıxarıb” - deyə bildirən alimin sözlərinə görə, Ağsu rayonunun Nərgizava abidəsindəki daş heykəl Qafqaz Albaniyasının daş sənətkarlığında özünəməxsus yer tutur. O bildirir ki, ötən əsrin 30-cu illərində Qarabağda aşkar olunan qoç qəbir daşlarından birinin üzərində “Allah, Məhəmməd, Əli, Ağalar” yazılıb. Bu qəbir daşı Milli Azərbaycan Tarix Muzeyində nümayiş olunur. “Ermənistanda qalan Urud qəbiristanlığındakı qoç qəbir daşları ermənilər tərəfindən talan edilərək naməlum yerlərə daşınıb. Mərhum Məşədixanım Nemət həmin qəbir daşlarının bir hissəsini öyrənmişdi. Bu incəsənət abidələri, koroplastika nümunələri Gürcüstanda etnik azərbaycanlıların sıx yaşadıqları Kvemo Kartli bölgəsində, qəbiristanlıqlarda və muzeylərdə çoxlu saydadır” - deyə alim bildirir.
O, həmçinin, vurğulayır ki, Azərbaycan ərazisində at heykəlli qəbirlər adı ilə tanınan abidələrimiz də Ermənistanın işğalı altındadır. Laçın rayonunun Malıbəy kəndində aşkarlanmış üç at heykəlli qəbir daşında və digər ərazidə yerləşən at heykəlli abidənin bud tərəfində həkk olunan üç horizontal və bir vertikal xəttin çox maraqlı olduğunu qeyd edən alim bildirir ki, Qarabağ abidələrindəki epiqrafik məlumatlardan və təsviri incəsənət motivlərindən Cənubi Qafqazda Azərbaycan xalqının təşəkkülündə mühüm rol oynamış qədim türk tayfalarının məskunlaşmasını müəyyən etmək olar.
İradə SARIYEVA
