Bu yaxınlarda Xaqani İsmayılın "Ermənistan Respublikasının yaranması (1918) və beynəlxalq hərbi-siyasi vəziyyət" adlı tarixi araşdırmalardan ibarət kitabı "Müəllim" nəşriyyatı tərəfindən yayınlanmışdır. Əsər rus və azər dillərində hazırlanmış, ingilis və türk dillərində geniş özət ilə tərtib olunmuşdur. Kitabın rəyçiləri Kanada və Rusiya EA-nın üzvü, professor Ziyadxan Nəbibəyli və AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutu Cümhuriyyət tarixi şöbəsinin müdiri tarix e.d. Kamran İsmayılovdur. Kitabda Ermənistan dövlətinin yaranması (1918) və o dönəmə aid uluslararası hərbi-siyasi durum araşdırılarkən bu olayların tərkib hissəsi olan İrəvanın taleyi məsələsinə də yeni baxış bucağından, qarşılıqlı dəlillər toplusu ilə, tamamilə ayrılıqlı şəkildə aydınlıq gətirilmişdir. Müəllif bu olduqca mübahisəli və dövlət əhəmiyyətli tarixi problem üzərində uzun sürə araşdırma apararkən yeni tarixi sənəd və dəlilləri araşdırmaya cəlb etmişdir. Bu sənədlər sırasında Zaqafqaziya Seyminin, Paris Sülh Konfransının sənədləri; başqa arxiv materialları; ABŞ, erməni, gürcü, türk, Azərbaycan qaynaqları da yer alır. Onun dəlillərinə görə, AMEA-nın ictimai rəy formalaşdıran bəzi əməkdaşlarının "İrəvanın güzəşti" məsələsi ilə bağlı yöntəmləri (üsulları) tamamilə yanlışdır! Olayların geniş çərçivəsindən ayrı tutulan təkcə bir-iki sənəd üzərindən hökm verməyə çalışılır! Əslində isə, "İrəvanın itirilməsi" olayının tarixi-problematik çərçivəsi I Dünya Savaşıdır! – Bu, Türkiyə, Almaniya, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistanın tarixi, hərbi-siyasi duruma görə, həm də 1917-ci ilin 23 dekabrında Fransanın razılığı ilə Qafqaz da təsir dairəsinə verilmiş olan Böyük Britaniyanın yaxınlarda böyük qüvvə ilə bölgəyə gələcəyini və gedişatı 180 dərəcə dəyişə biləcəyini gözə alan məcburi, kollegial qərarıdır... Yeri gəlmişkən, kitabda "İrəvanın güzəşti" məsələsi müzakirə olunmazdan xeyli öncə ingilislərin Qafqaza hərbi müdaxilə ehtimalı ilə bağlı faktlar da yer alır: Ermənistanın o vaxtkı xarici işlər naziri Aleksandr Hatisyan türk mediasına verdiyi açıqlamada demişdi: "Hələ Güney Qafqaz Seymi ilə danışıqlar aparılarkən (1918, may –X.İ.) türk ordusu ingilislərin İranın quzeyində irəlilədiyini eşidib, Culfaya qədər uzanan dəmir yolunu tutmaq üçün Gümrüyə yürüş etdi." Göründüyü kimi, türklər Qafqaza erməni bölgələrindən keçməklə yaranacaq ingilis təhlükəsini İrəvanın statusu məsələsindən də ən azı yarım ay qabaq, Gümrünü almazdan öncə duymuşdular və bu təhlükə olduqca gerçək idi, çünki İraqın Qut şəhərində 1916-cı ildəki dəhşətli məğlubiyyətdən sonra ingilislər Yaxın Şərqdə, İraq cəbhəsində 42 minlik türk ordusuna qarşı, 340 minlik ingilis-hind qüvvəsi cəlb etmişdilər... Məhz ingilislərin sömürgələrdən (müstəmləkələrdən) aldığı para və əsgər köməyi onlara davamlı üstünlük yaratmışdı; az sonra Böyük Savaş türklərin yenilgisi ilə sonuclandı və onlar bir neçə ay öncə zəfər qazandıqları İran, Qafqaz, Doğu Anadolu və Kilikiya bölgələrindən çəkildilər; üstəlik Anadolunun batı hissəsi də işğal olundu və qarşıdakı proseslər Türkiyənin bölünməsi üçün 1920-ci il 10 avqust tarixli Sevr Anlaşmasına doğru gedirdi... Kitabdakı tarixi sənədlərdən aydın olur ki, I Dünya Savaşı dönəmində, ondan öncə və sonra dünya diplomatiya müstəvisində şərtlər Qalib Müttəfiqlərin tərəfdaşı sayılan (və 250 min əsgəri qüvvə ilə onların ordularına qatılan) ermənilərin xeyrinə idi… Azərbaycanlılar isə Osmanlının – məğlubiyyəti yaxınlaşan Almaniya blokunun tərəfdaşı idi. Yeni dövlətlərin müstəqilliyinin və Böyük Savaşdan sonrakı xəritələrin tanınması isə Qalib Müttəfiqlərin –Antanta blokunun, özəlliklə də o blokun başçısı Böyük Britaniyanın səlahiyyət dairəsində idi. Müəllif bəlgələrə dayanaraq göstərir ki, Bolşevik Devrimindən sonra və Zaqafqaziya Seyminin son günlərinə qədər İrəvan Quberniyası ərazisində hakimiyyət və hərbi idarəetmə Rusiya tərəfindən ermənilərə və Erməni Korpusuna verilib. Ermənilərin I Dünya Savaşında Rusiya ordusunun sıralarında 50 min könüllüdən başqa, 150 000 nəfərlik nizami qüvvə ilə Qafqaz cəbhəsində iştirakı da bu prosesi önəmli dərəcədə asanlaşdırıb. Qafqaz Cəbhəsinin Baş komandanı Prjevalski 26 dekabr 1917-ci il tarixli sərəncamı ilə general F.İ.Nazarbekovu ayrıca erməni ordu korpusunun [genəl anlayışlara görə, korpusun döyüş gücü olaraq 36 000-dən 38 000-ə qədər piyada, 1200 süvari və 114 topçu heyəti gözə alınır –X.İ.] komandiri təyin edib: bununla da erməni xalqı on minlərlə canlı qüvvədən, artilleriya və süvari bölüklərindən ibarət qanuni hərbi qüvvələrə malik olub... Başqa sözlə, ermənilər İrəvanda hərbi-mülki idarəçiliyi (Aram Manukyanın başçılığı ilə) Zaqafqaziya Seymi dönəmindən əldə ediblər. Kitabda həmçinin tarixi sənədlərə əsaslanaraq, Ermənistan dövlətinin yaradılması ərəfəsində (1918) uluslararası hüquq baxımından İrəvan Quberniyasında fəaliyyət göstərən hüquqi dövlət hakimiyyətinin etnik bölgüsü də izah edilir (Qeyd edək ki, Paris Konfransında Qafqaz respublikaları və rus işğalında olan bir kəsim Doğu Avropa xalqlarının bəyan etdikləri özgür dövlətlər de-fakto tanınanadək bu bölgələr Rusiya torpaqları sayılırdı.): Quberniya şəhəri – İrəvana 20-ci yüzilin başlarında əsasən ermənilərdən ibarət aparatı ilə mer başçılıq edirdi. Şəhər idarəsi yarı erməni, yarı müsəlmanlardan ibarət idi. Qubernatorlar: 21 iyun 1849-cu ildən 1917-ci ilin noyabrına qədər ruslar idi. Ancaq 1917-ci ilin noyabrından erməni qubernator təyin edildi: A.Aqaryan. İrəvan Dairə Məhkəməsi: Cinayət məhkəmələri və həbsxanalar İrəvan və Aleksandropolda (Gümrü –X.İ.), mülki məhkəmələr Quberniyanın bütün qəza şəhərlərində yerləşirdi. Bu məhkəmələrə yalnız ruslar başçılıq edirdilər... İrəvan bölgəsində hakimiyyətlə bağlı bu durum olayların sonrakı keşməkeşli dönəminə təsir etməkdə gecikmədi. Zaqafqaziya Seymi bəlgələrindən göründüyü kimi, 1917-ci ilin sonundan başlayaraq Rusiyanın dövr etdiyi hərbi-inzibati vasitələrlə İrəvan Quberniyasında daha da güclənən ermənilər azərlərə qarşı soyqırımı və etnik təmizləmə həyata keçirirdilər. Doğu Anadoluya torpaq iddialarına görə ipə-sapa yatmayan Erməni Korpusu ilə Türk Ordusunun bir qrupu Qars-Gümrü-Böyük Qarakilsə-İrəvan, Gümrü-Sərdarabad-İrəvan xətləri boyunca savaşa girərək, İrəvan yaxınlığınadək onları sıxışdırmağa başlamışdı... İrəvan Quberniyası uğrunda mübarizədə, sonralar yaranacaq Azərbaycan Cümhuriyyəti isə hələ çox gücsüz idi: ona görə də bu mübarizə başqa cəbhələrdə imperialistlərlə savaşan, ancaq heç olmasa Qafqaz cəbhəsindən əmin olmaq məqsədilə erməniləri Batum Müqaviləsinə zorlamaq istəyən türklərlə ermənilər arasında gedirdi. Və ermənilərlə bu döyüşlərdə Türk Ordusu 7500 nəfər şəhid vermişdi. Bakını qurtarmağa gələn 5-ci firqə (diviziya, tümən) də bu döyüşlərdə (Böyük Qarakilsə və Dağ Borçalıda) iştirak edirdi. Türk-erməni cəbhəsində atəşkəs olmayınca və 4 iyun 1918-ci il Batum Barış Müqaviləsi imzalanmayınca, 5-ci Türk firqəsi Azərbaycana doğru hərəkət edə bilmirdi. Yuxarıdakı faktlardan göründüyü kimi, İrəvan Quberniyasında hərbi-inzibati hakimiyyət ermənilərin əlində olduğu halda İrəvanın statusu məsələsinin "İrəvanın verilməsi" kimi təqdim olunması tamamilə yanlışdır. "İrəvanın güzəşti" ifadəsi ilə hallanan Azərbaycan Milli Şurasının 29 may tarixli toplantısına gəldikdə isə, bunun əsl anlamı Azərbaycanın İrəvana iddia etməməsi və bu şəhərin ermənilərə başkənd olaraq tanınmasına razılıq bildirilməsidir. Səbəb də ondan ibarətdir ki, Qalib Müttəfiqlər Güney Qafqazın gələcək statusunu ya erməni, gürcü və azərlərin birgə respublikası, ya da bu xalqların bir-birinin dövlətini və paytaxtını tanıyan ayrı-ayrı respublikaları şəklində qəbul ediləcəyini öncədən şərt olaraq irəli sürmüşdülər. Kitabdakı bəlgələrdən və Paris Konfransının stenoqramlarından aydın olur ki, Azərbaycan erməni dövlətinin yaranmasına razılıq verməsəydi, o halda heyətimiz Paris Konfransına buraxılmayacaq, ölkəmizin de-fakto tanınmasından da söhbət belə getməyəcəkdi. Çünki Parisdə Azərbaycan heyətinin uğuru öncəliklə İngiltərənin lobbiçiliyi ilə baş tutmuşdu... Yeri gəlmişkən kitabdakı dəlillərdən o da aydın olur ki, nəinki Qalib Müttəfiqlər, hətta gürcülər və Almaniya belə ermənilərə dövlət yaradılmasını tələb edir, hətta türklərin Bakını xilasa gələn qüvvələrinə maneçilik də törədirdilər. Bu maneçilik Voronsovka mövqeyində Türk ordusu ilə onun yolunu kəsmiş alman və gürcü qüvvələri arasında savaşla da nəticələnmişdi! Əsərdə həmçinin sübut olunur ki, Ermənistanın müstəqillik aktı 30 mayda tərtib olunub (müəllifin aşkar etdiyi bu sensasiyalı aktın surəti kitabda yayınlanıb), ermənilər isə dünyanı aldadaraq öz dövlətlərinin müstəqillik gününü 28 may olaraq təqdim edirlər. Kitabda sunulan tarixi olaylarda rolu keçən siyasi öndərlərin, hərbi komandanların, habelə xalq qəhrəmanlarının fotoları, habelə Ermənistanın və Azərbaycanın Paris Konfransına təqdim etdikləri xəritələr də yer alır. Müəllif bu əsərdə yer alan digər faktlara da əsaslanaraq, sübut edir ki, Paris Konfransında Zəngəzurun Azərbaycan ərazisi kimi tanınması haqda bəzi alimlərimizin ictimaiyyəti inandırdığı fikir də yanlışdır.
