Məlum olduğu kimi, bu günlərdə Məkkədə əlamətdar bir sənəd imzalandı: Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan kollektiv müdafiə müqaviləsi bağladı. Sazişi Səudiyyə Ərəbistanı vəliəhdi Məhəmməd bin Salman, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Pakistanın baş naziri Şahbaz Şərif imzaladılar.
Pakistan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, imzalanan müqavilə tərəflərin birgə təhlükəsizliyi daha da gücləndirmək və həm regionda, həm də ondan kənarda sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin qorunmasına töhfə vermək niyyətini nümayiş etdirir.
Sazişin imzalanması üçün yerin seçilməsi də dərin simvolik əhəmiyyətə malikdir. Məkkə İslamın ən müqəddəs şəhəridir və dünya müsəlmanlarının dua etdiyi istiqamətdir. Orada sazişin imzalanması sənədin təkcə strateji maraqlara deyil, həm də İslam həmrəyliyi bağlarına əsaslandığını vurğulayır. Bu razılaşma birdən-birə yaranmadı; ondan əvvəl təxminən bir illik danışıqlar aparıldı. Mart ayında Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı xarici işlər nazirləri Ər-Riyadda İslam Zirvəsi çərçivəsində görüşdülər və birgə təhlükəsizlik razılaşmasının necə ola biləcəyini müzakirə etdilər. Yeni müqavilə ötən payız Ər-Riyad və İslamabad arasında imzalanmış ikitərəfli müdafiə paktında əvvəllər təsbit edilmiş prinsipi genişləndirir və bu prinsipə əsasən, bir tərəfə edilən hücum hər iki tərəfə edilən hücum kimi qəbul edilirdi. Bu qayda artıq Türkiyəyə də şamil edilib: hər üç ölkəyə edilən hər hansı bir silahlı hücum ciddi cinayət hesab olunur. Bundan əlavə, müqavilə üç imza atan tərəf arasında bütün sahələrdə müdafiə əməkdaşlığının əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşdirilməsini nəzərdə tutur. Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə nazirinin müavini Raed Krimli də Krallığın mövqeyinə aydınlıq gətirib. Müdafiə paktının hərbi və ya dini blok olmadığı, nüvə ambisiyaları ilə əlaqəli olmadığı və üçüncü ölkələrə qarşı yönəlmədiyi bildirilib. Onun məqsədi Səudiyyə Ərəbistanının özünün davamlı müdafiə qabiliyyətlərini inkişaf etdirməkdir. O əlavə edib ki, müqavilə Ər-Riyadın ərəb tərəfdaşları ilə münasibətlərinə xələl gətirmir və əvvəlki beynəlxalq öhdəliklərini ləğv etmir.
Saziş ABŞ-İsrail müharibəsinin İslam Respublikasına qarşı yaratdığı misli görünməmiş regional gərginlik fonunda bağlanıb. Səudiyyə Ərəbistanı bu il dəfələrlə İran, eləcə də Yəməndəki İranpərəst Husi üsyançıları və İraqdakı şiə milisləri tərəfindən hücumlara məruz qalıb. Münaqişə Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracını və krallığın iddialı inkişaf planlarını təhlükə altına alıb. Bərpası da davam edən Hörmüzdəki gəmiçilik, demək olar ki, iflic vəziyyətinə düşüb və qlobal iqtisadiyyata ciddi ziyan vurub. Bu arada, Ər-Riyad ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətlərinin etibarlılığına şübhə ilə yanaşmağa başlayıb. Səudiyyə Ərəbistanı-Amerika əməkdaşlığı yüksək səviyyədə qalsa da, krallıq əlavə zəmanətlər axtarır. “Reuters” mənbələrinə görə, Ər-Riyad, İslamabad və Ankara Yaxın Şərqdəki xaos və Tehranla Təl-Əvivin artan rolları ilə bağlı narahatlıqlarını bölüşürlər. Bu arada, Pakistan müsəlman ölkələri arasında yeganə nüvə gücü olaraq qalır, Türkiyə NATO-da ikinci ən böyük orduya malikdir və Səudiyyə Ərəbistanı ən güclü Körfəz dövləti olaraq qalır və dünyanın aparıcı neft ixracatçıları arasındadır.
Müdafiə paktının imzalanması Yəmən husilərinin bir sıra hücumlarından dərhal sonra baş verdi. Bir gün əvvəl husilər Səudiyyə Ərəbistanının cənubundakı Nəcran əyalətinə hücum edərək 11 mülki şəxsi yaralamışdılar. Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya husilərin qəsdən mülki şəxsləri və mülki obyektləri hədəf aldığını bildirib. Cəmi bir neçə gün əvvəl husilər Səudiyyə Ərəbistanının Yəmən üzərindəki pilotsuz təyyarə uçuşlarına cavab olaraq Nəcran hava limanına hücum elan etmişdilər. Onlar əvvəllər Səudiyyə Ərəbistanına qarşı dəniz blokadası elan etmiş, Qırmızı dənizə yönəldilən neft daşınmalarını dayandırmış və sahil şəhərləri olan Cizan və Yanbudakı Aramco müəssisələrinə zərbələr endirmişdilər. O vaxtdan bəri Səudiyyə Ərəbistanı bayrağı altında üzən bir sıra gəmilərə və neft müəssisələrinə hücum edilib. Səudiyyə Ərəbistanının yüksək vəzifəli rəsmisi İranın himayəsi altında fəaliyyət göstərən Husilər və İraq milislərinin Səudiyyə Ərəbistanının enerji obyektlərinə, limanlarına və hava limanlarına koordinasiyalı hücumlar edə biləcəyindən narahatlığını bildirib. Ər-Riyad istənilən təcavüzü dəf etmək üçün bütün lazımi addımları atmağa hazır olduğunu bildirib. Məkkə Sazişinin imzalanmasından bir həftə əvvəl Səudiyyə Ərəbistanı 14 dövlətin daxil olduğu dəniz müdafiəsi ittifaqının yaradıldığını elan etdi: Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistana Küveyt, Bəhreyn, Qətər, İordaniya, Misir, Cibuti, Somali, Banqladeş, Yəmən, Sudan və Komor adaları bura qoşuldu. Birliyin təsisçiləri onun yalnız müdafiə yönümlü olduğunu vurğulayaraq, ittifaqın heç bir dövlətə və ya beynəlxalq təşkilata qarşı yönəlmədiyini və hərəkətlərinin beynəlxalq hüquqa uyğun olacağını bildirdilər. Alyansın əsas məqsədi gəmilərin maneəsiz keçidini təmin etmək, beynəlxalq ticarət yollarını təhlükəsiz saxlamaq və Bab əl-Məndəb, Qırmızı dəniz və Ədən körfəzi vasitəsilə enerji təchizatı yollarını qorumaqdır. Bu sular Hind okeanını Aralıq dənizi ilə birləşdirən strateji dəniz dəhlizi təşkil edir: Qırmızı dəniz qlobal konteyner daşımalarının təxminən 30%-ni və bütün qlobal ticarətin 12-15%-ni təşkil edir. Səudiyyə Ərəbistanı koalisiyanın təsisçi üzvü və lideri, eləcə də qərargahın daimi yerləşdiyi yer kimi təyin edilib. Krallıqda Birgə Əməliyyatlar Koordinasiya Mərkəzi, Birgə Dəniz Əməliyyatları Mərkəzi və Baş Katiblik yerləşəcək. General-mayor Abdullah bin Salem Əl-Şəhri koalisiyanın komandanı təyin edilib. Koalisiyanın institusional çərçivəsinin yekunlaşdırılması üçün iclasın 12-13 avqust tarixlərində keçirilməsi planlaşdırılır. İran rəhbərliyindən hələlik rəsmi açıqlama verilməyib, lakin İran parlamentinin üzvü İbrahim Rzayi paktı kəskin tənqid edib. O bildirib ki, Ər-Riyadın Ankara və İslamabadla müqavilələrin krallığın təhlükəsizliyini təmin etməyəcəyini anlamasının vaxtı gəlib çatıb - necə ki, özü illərdir Vaşinqtona birtərəfli etibar etmir. O, Səudiyyə Ərəbistanı rəhbərliyini gələcəkdə xarici güclərdən təhlükəsizlik zəmanətləri axtarmağa məcbur edilməmək üçün siyasətini yenidən nəzərdən keçirməyə çağırıb. İran rəsmiləri dəfələrlə regional dövlətlərin öz təhlükəsizliklərinə görə məsuliyyət daşımalı olduqlarını vurğulayıb və İran, Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və bir sıra digər ölkələri əhatə edəcək müdafiə ittifaqının yaradılmasını təklif ediblər. Tehran yeni, uzunmüddətli və davamlı təhlükəsizlik mexanizmi qurmaq üçün Ankara və digər regional paytaxtlar ilə dialoqu davam etdirmək niyyətini təsdiqləyib.
Samirə SƏFƏROVA
