Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) bağlanacağı barədə iddialar yayılır. Bu iddilardan, şaiyələrdən narahat olan AMEA əməkdaşları narahatdır ki, qurum ləğv edilərsə onların taleyi necə olacaq. Söhbət hazırda əndişə və narahatlıq keçirən 12 mindən artıq AMEA əməkdaşının, elmi işçinin taleyindən gedir. Bu gün 12 mindən artıq elmi işçinin gələcək taleyi qaranlıq qalır.
Bu məsələ ilə yanaşı, AMEA-nın yaşı 65-i, 70-i, 75-i, 80-ni ötmüş 90-na yaxınlaşmış institut direktorları barədə də müzakirələr aparılır. Yayılan statistikadan görsənir ki, AMEA-nın elmi-tədqiqat institutlarına rəhbərlik edənlərin, institut direktorlarının 90 faizi pensiya yaşını çoxdan keçib, çoxu 70-i çoxdan aşıb. Dediyimiz kimi, aralarında 80 yaşı keçənlər də var. Məsələn, Geologiya və Geofizika İnstitutunun baş direktoru Akif Əlizadənin 88, Akademik Əli Quliyev adına Aşqarlar Kimyası İnstitutunun baş direktoru Vaqif Fərzəliyevin 83, Milli Tarix Muzeyinin direktoru Nailə Vəlixanlının 82 yaşı var. Biz 80 üstü yaşı olanların adlarını qeyd etdik.
Ekspertlər deyir ki, bu gün burada 40, 50, hətta 60 yaşında direktor tapmaq çətindir, çünki qocalma prosesi gəncləşmənin qarşısını alıb.
“Vəzifə kreslolarından ikiəlli yapışıblar”
“Akademiya institutlarına rəhbərlik edənlərin yaş faizinin kifayət qədər çox olması ilə bağlı hər zaman danışmışıq, sizinlə bu məsələni müzakirə etmişik. Ümumiyyətlə, akademiyada, elm sektorunda qocalma tendensiyası ilə bağlı həyəcan təbili çalmışıq. Bildirmişik ki, elmdə böyük faizlə qocalma, yaşlaşma var və bu heç də yaxşı nələrsə vəd etmir. Xüsusilə elmin idarə olunmasında kifayət qədər yaşlı nəslin nümayəndəsi təmsil olunur. Halbuki, o direktorların böyük əksəriyyəti fiziki baxımdan bu işləri icra etmək qabiliyyətində deyil. Təsəvvür edin, 88 yaşlı bir adamın hansı fiziki imkanı var ki, institut direktoru olsun? Vəzifə kreslolarından ikiəlli yapışıblar. Düşünürəm ki, alimin bir nömrəli vəzifəsi tədqiqat olmalıdır. Akademiyada elə institut direktorları var ki, 40 ildən çoxdur bu vəzifədə işləyir. Vaxtilə bir institut direktoru tanıyırdım, hazırda dünyasını dəyişib, səhv etmirəmsə, bu adam 59 il institut direktoru işləyib. Bütövlükdə 59, ya 29 il fərq etmir, hər halda böyük müddətdir. Götürək, 88 yaşlı Akif Əlizadəni. Akif Əlizadənin neçə ildir institut direktoru olduğuna açıb “Vikipediya”da baxa bilərsiz, amma rəhbərlik etdiyi institutun adı Biləcəridən o yanda tanınmır...” Bunu AMEA-da baş verənləri və AMEA institutlarının direktorlarının yaşları ilə bağlı gedən müzakirələri şərh edərkən Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov “Bakı-Xəbər” qəzetinə bildirib.
İ.Orucov qeyd etdi ki, tibb də sübut edir ki, insanın müəyyən yaşdan sonra fiziki potensialı yoxdur, bu yaşda yaddaş, düşüncə zəifləyir, məntiq aradan çıxır. Hər zaman yaşlı nəslin hörmətini, ehtiramını saxlamağın, onlara dəyər verməyin vacibliyini vurğulayan İ.Orucovun sözlərinə görə, yaşlı nəsil bizim sərvətimiz olsa da, amma bu o demək deyil ki, yaşlı nəsil o vəzifələrdən ikiəlli yapışmalıdır. “Baş verənlərə təəssüf edirəm. Nə baş verib? Akademiyada olan gənc alimləri də bir çox hallarda onlar özlərinə uyğun formada yönəldiblər. Uzun illər bir instituta rəhbərlik edən adam, təbii ki, orada intriqalar yaradıb, müəyyən yaxşı olmayan ənənələr formalaşıb. Böyük müddət akademiyada işlədim, gənclərə rəhbərlik etdim. O dövrdə bəzi hallar müşahidə edirdim, hətta irad bildirirdim ki, gəncləri bu cür yönəltmək düzgün deyil. Açığını deyim, ən təhlükəli olanı budur ki, o gənclərin çoxu onların yönəltdiyi kimi yetişib. Bu da heç alimə yaraşmayan bir xüsusiyyətdir. Bu baxımdan, digər prizmadan baxsaq institutların şöbə müdirlərinin, direktor müavinlərinin böyük əksəriyyəti də kifayət qədər yaşlıdır. Bütövlükdə rəhbərliyi yaşlı nəsil zəbt edib. Sanki belə də olmalıdır. Amma bizim elmimizin hazırda bataqlıqda olmasının səbəblərindən biri də məhz yaşlı nəslin yaratdığı intriqa mühitidir, ədalətsiz mühitdir. Hərəsi özünə yaxın olanları, qohum-əqrabasını akademiyaya doldurub. Elm bu cür saxta rəqabət mühitini, gerçək rəqabət olmayan mühiti sevirmir. Halbuki, rəqabət, eyni zamanda əməkdaşlıq olmalıdır. Akadademiya institutlarının direktorlarını xeyli müddətdir yaşlı nəsil təşkil edir. Xatırlayıram, Mahmud Kərimov akademiyaya rəhbər təyin ediləndə heç 60 yaşı yox idi. O vaxt bir neçəsi istisna olmaqla vitse-prezidentlər də xeyli cavan idlər, akademiyaya yeni bir mühit gəldi. Təsadüfi deyil ki, Mahmud Kərimovun AMEA-ya rəhbərlik etdiyi dövrdə Azərbaycan elmində xeyli irəliləyiş baş verdi, yaxşı nümunələr ortaya qoyuldu, böyük işlər görüldü. Çünki o yenilikçi adam idi.
Açığını deyim ki, bu cür yaşlı insanların “təyin” etdiyi gənclərin bir çoxunu sabah hansısa bir işə qoysan onlar da bu yaşlıların özləri düşüncədədir. Onlar yaş baxımından cavan olsalar da həmin yaşlı nəslin intriqa mühitində “tərbiyə” alıblar. Bir çox hallarda o gənclərin vəzifəyə təyin olunması da effekt verməyəcək. Bütövlükdə, akademiyada yaşlı nəslin idarəetməsinə son qoyulmalıdır. Çünki gəncləşmə olan yerdə enerji olur. Düzdür, elm sahəsində fəaliyyət bir qədər fərqlidir, burada təcrübə də öz sözünü deyir. Amma bizim xeli sayda alimlərimiz var ki, onları bu gün idarəetməyə cəlb etmək olar. Ümumiyyətlə, akademiyada qocalmanı aradan qaldırmaq üçün ciddi işlər görülməlidir. Uzun illərdir deyirəm ki, gərək akademiyanın gəncləşməsini xaricdə təhsil alan gənclər hesabına formalaşdıraq. Bu gün AMEA-da 10 mindən çox əməkdaşın olması nəyə lazımdır? 2-3 min əməkdaş olsun, amma fəaliyyətləri olsun. Orada çox çevik mühit yaratmaq olardı, amma təəssüf edirəm ki, yaradılmadı. Yaşlı alimlər arasında rəğbət bəslədiklərim də var, amma onların böyük əksəriyyəti intriqabazlardır, dedi-qodu ilə məşğul olanlardır, elmin bu ağır vəziyyətə düşməsinin səbəbkarlarıdır. Bu tendensiya aradan qaldırılmalıdır”- deyə İ.Orucov bildirdi.
İradə SARIYEVA
