2020-ci ildə dünyada hər dəqiqə 11 nəfər aclıqdan, 7 nəfər isə koronavirusdan ölüb. Bu rəqəmlər mərkəzi Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda yerləşən “Oxfam” beynəlxalq yardım təşkilatının "Aclıq Virusu Yüksəlir" adlı hesabatında əks edilib.
Sənədə əsasən, ötən il acından ölənlərin sayı əvvəlki illə müqayisədə təxminən 6 dəfə çox olub. Kəskin artıma səbəb kimi qlobal istiləşmə, pandemiya ilə əlaqədar ərzaq qiymətlərinin 40% artması göstərilir. Belə hesab edilir ki, müəyyən müddətdən sonra koronavirusa qalib gəlmək ehtimalı yüksək olsa da qlobal istiləşmə, iqlim dəyişikliyi insanlar üçün daha ciddi problem olacaq. Qeyd edək ki, qlobal istiləşmə yerin orta səthi temperaturunun zərərli qazlar səbəbindən yüksəlməsidir. Belə ki, karbon dioksid, metan qazları istiliyi çəkərək özündə saxlayır və hər hansı bir yolla torpaqdan çıxmasına imkan vermir. Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi ötən əsr ərzində yerdə temperaturun 0,8 dərəcə yüksəldiyini açıqlayıb. Temperatur artımı əsasən əsrin son 25 ilinin payına düşüb. Bu, onu göstərir ki, temperatur əvvəlki illərlə müqayisədə daha sürətlə yüksəlməkdədir. Sənayenin durmadan inkişafı, təbiətin çirkləndirilməsi, meşələrin qırılması qlobal istiləşmənin insan fəaliyyəti ilə bağlı olan səbəbləridir. Bu gün dünyanın bir çox ölkəsində yaşanan quraqlıq, eləcə də sel fəlakətləri məhz qlobal istiləşmənin nəticələridir. Belə bir vaxtda dünyanın müxtəlif ölkələrindən 68 elm adamının "Lanset" jurnalında yayılan ortaq araşdırmasında bildirilib ki, qlobal istiləşmə ilə bağlı aparılan elmi araşdırmalar gecələr isti temperaturun şimal bölgələrində də artmağa başladığını ortaya çıxarıb. Araşdırmaya əsasən, bu günə qədər dünyanın tropik bölgələrində qeydə alınan gecə istiliyi artıq şimala doğru yayılır. Bu fonda uzunmüddətli iqlim dəyişikliklərini müşahidə edən Avropa “Copernicus” proqramının məlumatlarına görə, cari ilin iyun ayı Şimali Amerika ərazisində iqlim müşahidələrinin tarixində ən isti ay olub. Təkcə Kanadada ekstremal hava şəraiti ən azı yüzlərlə insanın həlak olmasına səbəb olub. Qurbanların daha dəqiq sayını yalnız bir müddət keçdikdən sonra hesablamaq mümkün olacaq. 2003-cü ilin yayında Avropada ekstremal istidən, təxminən, 70 min insanın həlak olması yalnız beş il sonra məlum oldu. İlkin qiymətləndirmələrə görə onların sayı daha az, təxminən 30 min nəfər idi. Ekspertlərin yekdil rəyinə görə, 2021-ci ilin görünməmiş isti yayının əsas səbəblərindən biri qlobal istiləşmə, yəni istixana effekti nəticəsində atmosferin qızmasıdır. Oksford Universitetinin ətraf mühit dəyişiklikləri İnstitutunun professoru Frederike Otto qeyd edir: "Şübhəsiz ki, burada əsas rolu iqlim dəyişiklikləri oynayıb". Onun sözlərinə görə, istilik qasırğa və ya sunami kimi digər təbii kataklizmlər kimi hiss olunacaq şəkildə öldürmür, lakin çox vaxt heç də onlardan az effektiv deyil. İstidən ölümləri iqlim dəyişiklikləri ilə birbaşa əlaqələndirməyə və fəlakətin miqyasını qiymətləndirməyə imkan verən bir sıra tədqiqatlar var.
“Oxfam” humanitar təşkilatının məlumatında isə qeyd edilir ki, iqlim dəyişiklikləri ilə bağlı təbii fəlakətlərin sayı ötən əsrin 80-ci illəri ilə müqayisədə 3 dəfə artıb. Son qiymətləndirmələrə görə, əgər qlobal istiləşmə olmasa idi, ekstremal isti hava qurbanları təxminən 50 faiz daha az olardı. Bu fonda “Nature” jurnalında yüksək temperaturların dünyanın müxtəlif bölgələrində hər hansı səbəbdən ölüm səviyyəsinə təsirinə dair məqalə dərc edilib. Genişmiqyaslı tədqiqatın müəllifləri - 43 ölkədən 70 iqlimşünas və epidemioloq belə nəticəyə gəliblər ki, insan üzündən baş verən qlobal istiləşmə ümumi istilikdən həlak olanların 37 faizinə səbəbdir. Kolumbiya və Ekvador kimi bəzi ölkələrdə isə bu pay hətta dörddə üçü keçir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə iqlim dəyişiklikləri on minlərlə insan həyatına son qoyur. İqlim dəyişikliklərinin səbəb olduğu bütün temperatur kataklizmləri nəzərə alınmaqla, bəzi təxminlərə görə hər il 5 milyondan çox insan onların qurbanı olur. Dünyanın tərkib hissəsi kimi qlobal istiləşmə ilə bağlı proseslər Azərbaycanda da müşahidə edilir. Müxtəlif illərdə, elə bu il də Azərbaycanda anomal istilər müşahidə edilib. Bu da iqlim dəyişmələrinin təsirinin nəticəsidir. Azərbaycanda yüksək dağlıq ərazilərdə temperaturun artması daha çox müşahidə edilir. Tədqiqatlar göstərir ki, yüksək dağlıq ərazilərdə temperatur 1,1-1,3 dərəcəyə qədər artıb. Lakin Azərbaycanın ümumi fiziki-coğrafi şəraiti, iqlim sistemi əsas verir ki, digər dünya ölkələri ilə müqayisədə iqlim dəyişmələrinə adaptasiya prinsiplərinin işlənməsində, ölkənin təbii şəraitindən optimal istifadə etməklə gələcəkdə təbii fəlakətlərdən dəyən zərəri minimuma endirməkdə, əhalinin ərzaq təminatının təmin olunmasında daha uğurlu mövqe əldə edilsin. Ölkədə iqlimin su, kənd təsərrüfatı, səhralaşma proseslərinə təsirinin yumşaldılması tədbirləri həyata keçirilməlidir. Qeyd edək ki, qlobal istiləşmə ilə mübarizə üçün 2015-ci ildə 186 ölkə və Avropa İttifaqı Paris İqlim Sazişini imzalayıb. Azərbaycan bu sazişə 2016-cı ilin aprel ayında imza atıb.
Ramil QULİYEV
