Azərbaycan dilinin yaşadılması, təbliği indiki şəraitdə daha vacib məsələlərdən biridir. Azərbaycan dilinin mühafizəsi, yaşadılması dövlət siyasətinin əsaslarından birini təşkil edir. Bunu ölkə başçısının dilimizlə bağlı ayrı-ayrı vaxtlarda verdiyi sərəncamlar, imzaladığı sənədlər və Dövlət Proqramı bir daha təsdiqləyir. Amma görək, bu işi müvafiq qurumlar məsuliyyətlə yerinə yetirə bilirlərmi?
Təəssüf ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun hazır olduğunu elan etdiyi orfoqrafiya lüğətindən xəbər yoxdur. Halbuki, həmin vəsaitin heç olmasa elektron variantı yayımlanmalı, ya bu qurumun, ya da Nazirlər Kabinetinin saytında yerləşdirilməli idi. Amma biz bunu hələ ki, görə bilmirik. Onu da vurğulayaq ki, sözügedən layihənin ilk variantları ictimai müzakirəyə verilmişdi və mütəxəssislərin bir qismi bunu təqdir etsə də, tənqid edənlər də az olmamışdı.
Bu günlərdə KİV-də məlumat yayılıb ki, AMEA-nın çap edəcəyi orfoqrafiya lüğətinin alternativi nəşr olunub, özü də Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi tərəfindən. Məlumatlara görə, Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzi tərəfindən ərsəyə gətirilən “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” işıq üzü görüb.Tərcümə Mərkəzindən mətbuata verilən məlumata görə, lüğət müasir və qədim Azərbaycan sözlərinin, müxtəlif sahələrdə işləklik qazanmış terminlərin düzgün seçimi prinsipi üzrə, eyni zamanda, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 16 aprel tarixli, 174 nömrəli Qərarı ilə təsdiq olunmuş “Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları”na uyğun tərtib edilib.
“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin əvvəlki orfoqrafiya lüğətlərindən başlıca fərqli cəhətləri yazılış qaydası əvvəlki lüğətlərdə qüsurlu, yaxud iki, bəzən üç variantda verilmiş minlərlə söz və terminlərin vahid düzgün yazılış qaydasında verilməsi, minlərlə söz quramasından, arxaikləşmiş, qeyri-işlək ərəb-fars və digər əcnəbi sözlərdən, dialekt və loru ifadələrdən (ümumilikdə, 54 000-ə yaxın) təmizlənərək, əvvəlki orfoqrafiya lüğətlərində yer almamış 8 000-dən çox saf Azərbaycan sözünü, eləcə də elm, texnologiya, idman, mədəniyyət, siyasət və digər sahələrdə işləklik qazanmış terminləri özündə cəmləşdirməsidir.
Qeyd etdiyimi kimi, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu da “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ni çap etməli idi, lakin hələ etməyib. Dövlət Tərcümə Mərkəzi tərəfindən ərsəyə gətirilən bu lüğət isə AMEA-nın çap edəcəyi lüğətin alternativi sayılır. AMEA-nın "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti"nin çapı isə bir neçə dəfə təxirə salınıb.
Afaq Məsud: “Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən ərsəyə gətirilmiş orfoqrafiya lüğətlərində aparılan təhlil və araşdırmalar nəticəsində...”
Dövlət Tərcümə Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri, Xalq yazıçısı Afaq Məsud Dilçilik İnstitutunun hazırladığı orfoqrafiya lüğətini “Dilçilik İnstitutunun lüğətində danq-dunq, vıj-vıj kimi sözlər yer alıb”-deyə tənqid edib. Mərkəz tərəfindən ərsəyə gətirilmiş “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nə yazdığı ön sözdə Xalq yazıçısı belə fikirlər qeyd edib: “Hər bir dilin inkişafını, düzgün istifadəsini şərtləndirən başlıca meyarlar sırasında onun söz ehtiyatının, lüğət tərkibinin zənginliyi və saflığı ilə yanaşı, təsbit edilmiş orfoqrafiya qaydalarının səlistliyi, bu qaydalara əməl olunmasını özündə ehtiva edən müvafiq vəsaitlərin, başlıca olaraq, mükəmməl orfoqrafiya lüğətinin mövcudluğu dayanır. Orfoqrafiya lüğətçiliyi tariximizə nəzər saldıqda dilimizin söz ehtiyatını, düzgün yazılış qaydalarını müəyyən edən ilk orfoqrafik vəsaitin 1929-cu ildə latın əlifbasında işıq üzü görmüş “İmla lüğəti” (müəllif V.Xuluflu) olduğunu, nəşrin 1940, 1960, 1975-ci illərdə genişləndirilərək kiril əlifbasında, 2004, 2013-cü illərdə yenidən latın əlifbasında (“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” – Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu) çap edildiyini, növbəti nəşrlərdə söz ehtiyatının, ilkin olaraq müəyyən edilmiş 20 000-dən dilin inkişaf prosesi üzrə 50 000-ə, sonrakı nəşrlərdə 75 000-ə yüksəldiyini, sonuncu beşinci və altıncı nəşrlərdə isə əvvəl 90 000-ə, daha sonra 110 000-ə çatdırıldığını izləmiş oluruq. İlk baxışdan 90 illik lüğətçilik tarixini əhatə edən bu statistika ana dilimizin lüğət tərkibinin həyat axarıyla dövrün tələblərinə uyğun zənginləşməsi, müxtəlif funksional üslub sahələri üzrə zəruri leksik ifadə imkanları qazanması səbəbindən irəli gələn təbii söz artımı prosesi təəssüratını yaratsa da, son lüğətlər üzərində təhlil və araşdırma işlərinə başlanarkən mənzərənin heç də göründüyü kimi olmadığı, xüsusilə son nəşrlərdə izlənən bu aktiv artım tempinin dilimizin aşınmasına, milli-mənəvi varlığımızın aşağılanmasına yönələn dağıdıcı proses olduğunun acı həqiqəti ilə üzləşmək məcburiyyətində qaldıq. Bu mənzərə 2004, 2013-cü illərdə Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən ərsəyə gətirilmiş orfoqrafiya lüğətlərində aparılan təhlil və araşdırmalar nəticəsində özünü daha qabarıq büruzə verdi.
Belə ki, əvvəlki lüğətlərdə yer almış minlərlə arxaikləşmiş, qeyri-işlək ərəb, fars sözlərinin bu nəşrlərdə də olduğu kimi saxlandığı, minlərlə sözün orfoqrafiya lüğəti formatına zidd olan ikili, bəzən üç variantda, yaxud tamamilə səhv yazılışda verildiyi, regional dialektlərə, loru ifadələrə gen-bol yer ayrıldığı, söz ehtiyatımızın mindən çox heç bir anlam kəsb etməyən çar-çar, car-cur, cur-cur, dız-dız, dın-dın, danq-danq, danq-dunq, vıj-vıj, vıj-qıj, zaranq-zaranq kimi səs təqlidi və onlara dair lüzumsuz törəmələrlə, eləcə də bir neçə sözdən düzəldilərək əcaib mənalar qazanmış ağızdandolma, cırtacırtetmə, cız-vızetmə, cövlanaçıxma, çəpikolma, dibdəndüşmə, dəyməağlarlıq, dır-dıretmə, ditetmə, dız-dızoynama, qalaq-qalaqoynama, əvəzedilməzsayılma, əzvayolma, fır-fırolma, gəzmələrdənolma, qəzetbasdırma, tartan-partanyazma, təyyarəçi-kişi, vəzifəgöstərmə, yumurtayadüşmə və s. bu kimi minlərlə söz quramalarıyla “zənginləşdirildiyi” araşdırma işlərinin ilkin mərhələlərindən müəyyən edildi. Yaranmış vəziyyət bu milli və dövləti məsələyə məsuliyyətli yanaşmanın vacibliyini, dilin konstitusiyası sayılan, dövlət gerbimiz, bayrağımız bərabərində milli dövlətçilik atributu olan dil qaynağı kitabımızın Azərbaycan ədəbi dilinin norma və qaydalarına müvafiq qaydada yenidən hazırlanması zərurətini gündəmə gətirdi”.
Möhsün Nağısoylu: “Hələ çap olunmamış orfoqrafiya lüğətinin tənqid edilməsi heç cür məntiqə sığmır”
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, akademik Möhsün Nağısoylu “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, A.Məsud Dilçilik İnstitutunun yeni hazırladığı lüğəti deyil, 2013-cü ildə nəşr edilən lüğəti tənqid edib: “Bizim hazırladığımız lüğətdən söhbət getmir. Afaq Məsud 2013-cü ildə çap olunan orfoqrafiya lüğətini tənqid edib. Bizim orfoqrafia lüğəti hələ çap olunmadığı üçün onun tənqid edilməsindən söhbət gedə bilməz. 2018-ci ildə çıxan lüğəti də Nizami Cəfərov tənqid etmişdi. Mən həmin lüğətə ön söz yazmışam və orada qeyd etmişəm ki, bəzi tənqidi fikirlər var və onlar həqiqətə uyğun gəlir. Tənqidə səbəb olan nöqsanların hamısını yeni lüğətdə aradan qaldırmışıq. Orada bəzi təkrarçılğa yol verilmişdi, onu danmaq olmaz, təqlidi sözlərin hamısını çıxarmışıq. İndi onu nahaq yerə yazıb. O vaxt lüğət 2013-cü ildə çap olunmuşdu, indi 2020-ci ildir. Hələ çap olunmamış orfoqrafiya lüğətinin tənqid edilməsi heç cür məntiqə sığmır, “dınq-dınq”, “vıj-vıj” kimi sözləri biz lüğətdən çıxarmışıq. Biz bütün tənqidləri nəzərə almışıq” - deyə M.Nağısoylu qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
