Türkmənistanın Xəzər sahilindəki Avaza şəhərində avqustun 12-də işini yekunlaşdıran beynəlxalq iqtisadi forum zamanı “Transxəzər” qaz kəməri ideyası da gündəmə gəlib. Ancaq məsələ ondadır ki, forumda həm Rusiya, həm də İran nümayəndələri sözügedən layihəyə qarşı olduqlarını nümayiş etdiriblər.
İranın “National Gas Company” şirkətinin nümayəndəsi Bəhruz Namdari Xəzər forumunda çıxışı zamanı bildirib ki, İran Xəzər dənizində şərqdən qərbə qaz kəmərlərinin tikintisinə qarşı çıxır: “Çünki bu, regionun ekologiyasına ciddi zərər vura bilər”.
O xatırladıb ki, İran qonşu ölkələrə karbohidrogen resurslarını dünya bazarlarına çıxarmaq üçün öz infrastrukturunu - qaz kəmərlərini və terminallarını təklif edir.
Rusiyanın Baş naziri Dmitri Medvedyev də forumda çıxışı zamanı Xəzərdə neft-qaz kəmərlərinin çəkilməsinə dair layihələrin əvvəlcə bütün sahilyanı ölkələr tərəfindən ekoloji ekspertizadan keçirilməli olduğunu deyib. Belə müddəa Xəzərin statusuna dair konvensiyada da əksini tapır. Halbuki, konvensiyanın digər müddəasına görə, Xəzərdə neft-qaz kəmərlərinin çəkilməsi həmin kəmərlər hansı ölkənin milli sektorlarından keçirsə, onların öz aralarında razılaşdırılmalıdır. Bu o deməkdir ki, sözügedən məsələni Türkmənistanla Azərbaycan öz aralarında razılaşdırmalıdır. Ancaq, nədənsə, bu məqam Medvedyevin diqqətindən yayınır.
Daha əvvəl Rusiya hökumətinin aparat rəhbəri Sergey Prixodko da “Transxəzər” qaz kəməri ideyasını məqsədəuyğun saymadığını deyib.
Onu da qeyd edək ki, “Transxəzər” qaz kəməri ideyasını Qərb fəal müdafiə edir və dəfələrlə bu layihə Türkmənistanla danışıqlarda müzakirə olunub. Azərbaycanın layihə ilə bağlı mövqeyi belədir ki, “Transxəzər” barədə qərarı kəmərin başlanğıcını götürdüyü ölkə qəbul etməlidir. Azərbaycan isə ancaq bundan sonra tranzit ölkə kimi öz mövqeyini ortaya qoyacaq.
Maraqlıdır, Xəzərin statusu ilə bağlı konvensiyada sözügedən məsələ ilə bağlı aydın məqamlar öz əksini tapdığı halda, İranla Rusiya niyə buna qarşı zidd mövqe sərgiləyirlər?
Məhəmməd Əsədullazadə: “Hər iki ölkənin yanaşması kökündən qərəzlidir və Azərbaycanın bu layihələrinə qarşı qısqanclıqdan irəli gəlir”
Sözügedən məsələni “Bakı-Xəbər”ə şərh edən politoloq Məhəmməd Əsədullazadə İran və Rusiyanın konvensiyaya zidd mövqe sərgiləməsini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Türkmənistanda keçirilən Xəzər İqtisadi Forumu beş sahilyanı dövlətin iqtisadi əməkdaşlığını nəzərdə tutur. Azərbaycan daim Xəzərdə iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsində maraqlıdır. Xüsusilə sahilyanı ölkələrlə iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına daim töhfə verib. Aşqabadda keçirilən sözügedən görüş də bu kimi məsələləri özündə ehtiva edirdi. Ancaq Aşqabad görüşündə İran və Rusiyanın tutduğu mövqe heç də Xəzərdə iqtisadi əməkdaşlığa töhfə verməyəcək. Çünki hər iki dövlət Xəzərdə millitarist siyasət aparmaqda və burada enerji layihələrinin həyata keçirilməsində maraqlı deyil. Ona görə də ötən il əldə olunmuş Xəzərin son hüquqi statusunu nəzərdə tutan konvensiyasının ziddinə olaraq mövqe ortaya qoydular. Tehranla Moskva dənizin dibi ilə hər iki sahilyanı dövlətin razılığı ilə reallaşa bilən boru kəmərlərinin çəkilişinin həyata keçirilməsinə qarşı çıxaraq, Azərbaycan və Türkmənistanın birgə layihələrinə mane olmaq istəyirlər. Bu əsasən geosiyasi və geoiqtisadi kontekstdə qiymətləndirilir. Çünki İran və Rusiya Avropanın enerji diversifikasiyasında mühüm rol oynaya biləcək “Transxəzər” kəmərinin reallaşmasında maraqlı deyil. Ona görə də kəmərlə bağlı ekoloji bəhanə gətirməklə buna mane olurlar. Hesab edirəm ki, hər iki ölkənin yanaşması kökündən qərəzlidir və Azərbaycanın bu layihələrinə qarşı qısqanclıqdan irəli gəlir. İran və Rusiya bu kəmərlərin öz ərazilərindən keçməsinı istəyirlər. Ancaq Qərb ölkələri İran və Rusiyanın enerji amilindən siyasi təzyiqlər kimi istifadə edəcəyindən əmin olduğuna görə hər iki ölkənin enerji layihələrində əsas rol almasına razı deyil. Hazırda Xəzər regionu Qərblə Rusiyanın maraqlarının toqquşduğu arealdır. Sonda Qərb “Transxəzər” boru kəmərinin reallaşmasına nail olacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
