Beynəlxalq yükdaşımalarda indi ən sərfəli marşrutlardan birinə çevrilən Bakı-Tiflis-Qars (BTQ) dəmir yolunun Azərbaycan üçün əsas əhəmiyyətindən biri onun yaxın tezliklə Naxçıvana qədər uzanacağıdır.
Məlumatlara görə, Türkiyə ərazisindən Qars-İqdır-Aralıq-Dilucu dəmir yol xətti tikintisinin Naxçıvan istiqamətində davam etdirilməsi işlərinə 2018-ci ilin sonu, 2019-cu ilin əvvəlində start veriləcək. Bütün bunlar, Bakı-Tiflis-Qarsın əhəmiyyəti barədə məhşur “Eurasianet” portalı yazır: “Türkiyənin şərqində yerləşən Qars sərhəd şəhəri kimi dərin tarixə malikdir. Şəhər əvvəlcə Osmanlı və Rusiya imperiyaları arasındakı müharibələrdə əldən-ələ keçib. Sonra SSRİ ilə sərhəddə NATO-nun forpostu olub. Ancaq indi şəhər sərhəd xəttində məntəqə deyil, ən iddialı transmilli layihələrin birində qovşağa çevrilməklə birləşdirici məntəqə olmaq niyyətindədir. Türkiyənin nəqliyyat, gəmiçilik və kommunikasiyalar naziri Əhməd Arslan bildirir: “Qarsın Londonla Pekini birləşdirəcək körpü olmasını planlaşdırırıq. Bu məqsədə çatmağımız üçün ən qısa yol Qafqazdan keçir”.
Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu üzrə Qazaxıstandan Mərkəzi Avropaya məhsulların daşınmasına ötən ilin oktyabr ayından etibarən başlanıb. Hazırda yolun buraxıcılıq qabiliyyəti ildə 6,6 milyon ton təşkil edir, amma bu göstəricinin 50 milyon tona kimi artırılması planlaşdırılır.
Yolun inşası ilə bağlı ideya 1993-cü ildə yaranıb. Həmin il Türkiyə və Azərbaycan Dağlıq Qarabağ müharibəsinə görə Ermənistanla sərhədlərini bağlayıb. Hazırda 846 kilometr uzunluğa malik bu marşrut üzrə hərəkət edən qatarlar Londondan Çinə yük daşınmasını cəmi 15 gün müddətinə həyata keçirməyə kömək edir. Arslan bildirib: “Layihənin miqyası sırf iqtisadi və ya geosiyasi amillərlə izah olunmur. Biz iqtisadiyyatımızın inkişafına təkan vermək və hər bir tərəfə faydalı bir şəkildə regionlarımızı inteqrasiya etdirmək istəyirik”.
Layihə tərəfdarları bildirir ki, Cənubi Qafqaz Yer üzündəki əhalinin 65%-nin yaşadığı və planetin 75% enerji resurslarına malik olan böyük bir bazarın – Avrasiya qitəsinin düz mərkəzində yerləşir. Lakin Avrasiyadan keçən digər layihələr kimi, bu yol da istifadəsiz qalır. Bununla belə, yerli məmurlar nikbin davranır, yolun regionun problemlərini həll edəcəyini hesab edirlər. Qars vilayətinin valisi Rami Doğan bildirir: “BTQ bilavasitə 300 nəfəri işlə təmin edəcək. Amma biz ticarətin inkişafı vasitəsilə əlavə rifah əldə edəcəyimizə ümid edirik. İnşallah, ticarət iqtisadi problemlərimizi həll etməyə və əlavə iş yerləri açmağa kömək edəcək”.
Yerli sakinlər həmçinin ümid edir ki, şəhərdə inşa edilən, gömrük tənzimlənməsinin həyata keçiriləcəyi və məhsulların saxlanacağı logistik məqsəd ticarətin inkişafına imkan yaradacaq və beləliklə BTQ üzrə hərəkəti aktivləşdirəcək. Mərkəzin tikintisi ilə məşğul olan layihənin meneceri Barış Kanbaz bildirir: “Mərkəzi Asiya və Çindən yola düşən məhsullar burada saxlanacaq. Daşınan bütün məhsullar burada saxlanaraq, sonra qatarlara yüklənəcək”.
BTQ-nin şəhərdə artan turizm sektoruna stimullaşdırıcı təkan verəcəyi gözlənir. Son illər Qarsı Ankara ilə birləşdirən “Şərq ekspressi” dəmir yolunun populyarlığı sayəsində şəhərdəki iqtisadi vəziyyət yaxşılaşıb. İlin sonuna kimi BTQ üzrə sərnişin qatarları işə düşməlidir. Layihə tərəfdarlarının sözlərinə görə, sərnişin sayını ildə 1 milyon nəfərə çatdırmaq olar. BTQ xətti üzrə hərəkət edəcək sərnişin qatarlarına biletlər aviabiletlərdən qat-qat ucuz olacaq. Nəticədə sərnişin daşımaları Türkiyə və Azərbaycan arasında iqtisadi əməkdaşlığı daha çox aktivləşdirə bilər.
Amma BTQ marşrutunu geosiyasi amillər də müəyyənləşdirir. Naxçıvanın Türkiyə ilə 12 kilometrlik sərhədi buranın təhlükəsizliyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 2010-cu il Ankara və Bakı strateji əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında saziş imzalayıb. Sənədə əsasən, Türkiyə muxtar respublikanın təhlükəsizliyinə zəmanət verən tərəf kimi çıxış edir.
Hazırda Naxçıvanın Qarsdan keçən dəmir yol şəbəkəsinə qoşulmaq imkanları nəzərdən keçirilir. Azərbaycan və türk rəsmiləri BTQ-nin Naxçıvandan İrana, həmçinin hələ sovet dövründə tikilən, bu yaxınlarda bərpa edilən Naxçıvanla İranın Məşhəd şəhəri arasındakı dəmir yolundan Pakistana uzanacaq qolların çəkilməsi məqsədilə İranla əməkdaşlıq qurmaq istədiklərini bildiriblər. Regionun əhəmiyyətini nəzərə alaraq, Türkiyə Qars, Naxçıvan, İran və Pakistanı birləşdirəcək daha bir layihəni reallaşdırmaq istəyir. Dəmir yolu Türkiyəyə Naxçıvan bazarını məhsullarla doldurmağa imkan yaradacaq. Bununla belə, sosial-iqtisadi vəziyyəti nəzərə alsaq, Azərbaycan Naxçıvanda xəttin bərpasına prioritet layihə kimi baxa bilər. Üstəlik, Azərbaycanın təqdim etdiyi kapital Qarsın İran bazarına “pəncərə açmaq” planlarını həyata keçirməyə imkan verəcək. Yanvar ayında Tehran Rəşt şəhərindən Azərbaycan sərhədlərinə kimi uzanan 205 kilometrlik dəmir yolunun (Rəşt-Astara xətti kimi məşhurdur) tikintisi üçün Bakıdan 500 milyon dollar məbləğində kredit götürüb.
Sonra mart ayında İran, Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycanın xarici işlər nazirləri bu qəbildən olan ilk dördtərəfli görüş keçiriblər. Görüşün yekunlarına dair bəyanatda tərəflər İranın Fars körfəzindəki Bəndər-Abbas və Çabahar limanlarından Rəşt-Astara xətti vasitəsilə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yoluna kimi dörd ölkənin nəqliyyat potensialının genişləndirilməsi və nəqliyyat infrastruktrunun inkişafı məqsədilə yeni layihələrin reallaşdırılması üçün əməkdaşlığın genişləndiriləcəyini bildiriblər. Lakin bütün bu inteqrasiya planlarında bir ölkənin – Ermənistanın adı hallanmır. Türk rəsmiləri ümid edir ki, BTQ İrəvana təzyiq vasitəsi ola və Qarabağ münaqişəsinə son qoya bilər. Türkiyənin nəqliyyat, gəmiçilik və kommunikasiyalar naziri Əhməd Arslan qeyd edir: “Biz də Ermənistanla münasibətləri yoluna qoymaq istəyirik, ancaq bunun üçün əvvəlcə mühüm məqsədə çatmalıyıq: Ermənistan Qarabağdan çıxmalıdır. Ermənistan Qarabağdan çıxsa, Türkiyə-Ermənistan sərhədi açılacaq və Ermənistana həm BTQ, həm də Qars-Naxçıvan xəttinə çıxış imkanı veriləcək. Nəticə etibarilə, sərhədlərin açılması Ermənistana daha çox fayda verəcək, nəinki bizə”.
Tahir TAĞIYEV
