Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Aş­şur­ba­ni­pal

Aş­şur­ba­ni­pal As­su­ri­ya­nın ən qüd­rət­li pad­şah­la­rın­dan bi­ri olub. Ar­xeo­loq­la­rın 1850-ci il­lər­də Sar­qo­nid­lər sü­la­lə­si­nə məx­sus döv­lət ar­xiv­lə­ri­ni və ki­tab­xa­na­la­rı aç­ma­sı nə­ti­cə­sin­də bu pad­şa­hın si­ya­sə­ti və şəx­siy­yə­ti haq­qın­da xey­li mə­lu­mat əl­də edi­lib. Mi­xi ya­zı­lı gil ki­ta­bə­lər həm də As­su­ri­ya­nın döv­lət və dip­lo­ma­ti­ya ta­ri­xi­nə da­ir qiy­mət­li mən­bə­lər­dir.

E.ə.669-cu il­də pad­şah Əs­hər­don oğ­lu Aş­şur­ba­ni­pa­la As­su­ri­ya taxt-ta­cı­nı, di­gər oğ­lu Şa­maş-Şu­mu­ki­nə isə Ba­bil hök­mran­lı­ğı­nı ve­rib. Aş­şur­ba­ni­pal tax­ta çı­xa­na qə­dər, o döv­rün qay­da­la­rı­na əsa­sən, or­du­da kəş­fiy­yat dəs­tə­si­nə və in­şa­at iş­lə­ri­nə rəh­bər­lik edib. Aş­şur­ba­ni­pal əsl as­su­ri­ya­lı ki­mi uşaq­lıq­dan ma­hir ov­çu ol­ma­sı, ox at­ma­sı ilə fərq­lə­nib. Onu As­su­ri­ya pad­şah­la­rı­nın da­ha çox təh­sil ala­nı he­sab et­mək olar. O, mi­xi ya­zı ilə yaz­ma­ğı və oxu­ma­ğı yax­şı bi­lir­di. Pad­şa­ha aid sə­nəd­lər sü­but edir ki, Əs­hər­don bö­yük oğ­lu­nun igid­li­yi­ni və ağ­lı­nı yük­sək qiy­mət­lən­di­rir­miş. Məhz bu­na gö­rə də onu As­su­ri­ya taxt-ta­cı­nın va­ri­si elan edib.

Aş­şur­ba­ni­pa­lın pad­şah­lıq döv­rü As­su­ri­ya əley­hi­nə təş­kil olu­nan it­ti­fa­qa qar­şı kəs­kin mü­ba­ri­zə ilə sə­ciy­yə­vi idi. Aş­şur­ba­ni­pal təc­rü­bə­li dip­lo­mat ol­maq­la ya­na­şı, eh­ti­yat­lı və qəd­dar ol­ma­sı ilə də fərq­lə­nir­di. Di­gər As­su­ri­ya pad­şah­la­rı ki­mi, məq­sə­di­nə çat­maq üçün o, si­ya­si in­tri­qa­lar­dan mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də edir­di. Aş­şur­ba­ni­pal özü üçün əl­ve­riş­li ol­ma­yan rə­qib­lə­ri­ni də ara­dan gö­tü­rür­dü. Bu­nun­la ya­na­şı, onun ağa­lı­ğı­nı ta­nı­yan­la­ra qar­şı mər­hə­mət­li ol­ma­ğı da ba­ca­rır­dı.

Aş­şur­ba­ni­pa­lın ha­ki­miy­yə­ti­nin ilk il­lə­rin­də As­su­ri­ya pad­şah­lı­ğı üçün bey­nəl­xalq və­ziy­yət sa­bit idi. Fə­qət bir müd­dət son­ra As­su­ri­ya­nın Mi­sir­lə mü­na­si­bət­lə­ri pis­ləş­di. Bu­nun sə­bə­bi Aş­şur­ba­ni­pa­lın ye­rit­di­yi tə­ca­vüz­kar si­ya­sət idi. Aş­şur­ba­ni­pal Mi­sir­də ha­ki­miy­yət sü­rən Efio­pi­ya sü­la­lə­sin­dən olan fi­ron­la­rın güc­lü mü­qa­vi­mə­ti ilə üz­ləş­di. On­lar­dan ən inad­cı­lı Ta­har­ka idi. As­su­ri­ya or­du­su­nun Ta­har­ka­nı Mi­sir­dən qov­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, fi­ron çox da uza­ğa get­mə­yib, Nil ça­yı­nın əks sa­hi­lin­də dü­şər­gə sa­lır. Şi­mal əra­zi­lə­ri­nin ha­kim­lə­ri içə­ri­sin­də xü­su­si nü­fu­zu ilə se­çi­lən, Sa­is və Mem­fis şə­hər­lə­ri­nin ha­ki­mi Ne­xo Ta­har­ka ilə da­nı­şıq­la­ra gi­rir. An­caq Aş­şur­ba­ni­pa­lın adam­la­rı Ne­xo­nu əsir tu­ta­raq As­su­ri­ya­ya gön­də­rir­lər. As­su­ri­ya sa­ra­yın­da Ne­xo çox bö­yük hör­mət və eh­ti­ram­la qar­şı­la­nır. Pad­şah ona ba­ha­lı pal-pal­tar, qı­zıl­dan ha­zır­lan­mış qı­lınc, cəng ara­ba­sı, at və qa­tır hə­diy­yə edir. Əl­bət­tə o, bu­nu tə­sə­dü­fən et­mə­miş­di. Aş­şur­ba­ni­pal Mi­sir­də nü­fuz­lu As­su­ri­ya­pə­rəst qrup ya­rat­maq is­tə­yir­di. Bu məq­səd­lə o, Ne­xo­nu azad bu­rax­mış­dı. Ne­xo öz mi­sir­li dost­la­rı­nın və As­su­ri­ya hər­bi dəs­tə­si­nin kö­mə­yi­lə Ta­har­ka­ya qa­lib gə­lə­rək, Mi­sir taxt-ta­cı­na sa­hib olur. Aş­şur­ba­ni­pal hi­ma­yə et­di­yi Ne­xo­nu Mi­sir hökm­da­rı ki­mi ta­nı­yır. Fə­qət hər eh­ti­ma­la qar­şı Ne­xo­ya nə­za­rət et­mək üçün Mi­si­rə özü­nün as­su­ri­ya­lı ca­ni­şi­ni­ni də tə­yin edir.

Bu­nun­la be­lə, As­su­ri­ya­nın əsas düş­mə­ni Elam döv­lə­ti idi. Aş­şur­ba­ni­pal vaxt qa­zan­maq məq­sə­di­lə onun­la dost­luq mü­na­si­bə­ti qur­maq is­tə­yir­di. An­caq Elam bu cəhd­lə­rə eti­na­sız ya­na­şa­raq, Cə­nu­bi Me­so­po­ta­mi­ya­da As­su­ri­ya əley­hi­nə yö­nə­lən üs­yan­la­ra dəs­tək ve­rir­di.

E.ə.663-cü il­də Aş­şur­ba­ni­pa­lın cə­nu­ba doğ­ru yü­rü­şü uğur­suz­luq­la nə­ti­cə­lən­di. Tez­lik­lə na­mə­lum sə­bəb­lər­dən Elam pad­şa­hı və üs­yan rəh­bər­lə­ri və­fat et­di­lər. Bu ba­rə­də As­su­ri­ya mi­xi ya­zı­la­rın­da be­lə bir mə­lu­mat ve­ri­lir: "Pad­şah Ter-Um­man əh­di­nə və­fa­lı ol­ma­dı­ğın­dan, Ay ila­hı onu fə­la­kə­tə dü­çar et­di." Gö­rü­nür, bu­ra­da As­su­ri­ya pad­şa­hı­nın in­tri­qa­la­rı öz işi­ni gör­müş­dü. Be­lə ki, Elam­da sü­la­lə­lə­ra­ra­sı mü­ba­ri­zə baş­la­yır. Aş­şur­ba­ni­pal bun­dan gə­lə­cək si­ya­si oyun­lar­da is­ti­fa­də edir. O, Elam taxt-ta­cı­na id­dia­sı olan bir ne­çə nə­fə­rə sı­ğı­na­caq ve­rir.

E.ə.655-ci il­də As­su­ri­ya pad­şa­hı göz­lə­nil­məz zər­bə alır: Mi­sir öz müs­tə­qil­li­yi­nin bər­pa­sı­na cəhd gös­tə­rir. Ne­xo­nun oğ­lu Psa­me­tin As­su­ri­ya­ya ita­ət­dən üz dön­də­rir. O, Li­vi­ya və yu­nan muzd­lu əs­gər­lə­ri­nin kö­mə­yi­lə As­su­ri­ya­dan ay­rı­lır. Bu za­man Aş­şur­ba­ni­pal Elam­da mü­na­qi­şə­də ol­du­ğu üçün ona qar­şı qo­şun gön­də­rə bil­mir.

E.ə.653-652-ci il­lər­də Aş­şur­ba­ni­pa­lın qar­da­şı, Ba­bil pad­şa­hı Şa­maş-Su­mu­kin öz qar­da­şı­nın əley­hi­nə çı­xır. Onun Ba­bil əyan­la­rı ilə qo­hum­luq əla­qə­lə­ri var idi. As­su­ri­ya­da da özü­nə tə­rəf­dar­lar tap­mış­dı. O, güc­lü or­du ya­ra­dıb, As­su­ri­ya­dan ası­lı olan Fi­ni­ki­ya, Elam, Mi­sir, Li­di­ya döv­lət­lə­ri­ni də öz tə­rə­fi­nə çək­mə­yə na­il ol­muş­du. Şüb­hə­siz ki, bu it­ti­faq­da Mi­sir və Elam bö­yük rol oy­na­yır­dı. Yal­nız mün­tə­zəm ti­ca­rət əla­qə­lə­ri­nin sax­lan­ma­sı üçün güc­lü ha­ki­miy­yə­tin ol­ma­sın­da ma­raq­lı olan Cə­nu­bi İki­ça­ya­ra­sı­nın şə­hər­lə­ri As­su­ri­ya­ya sa­diq qal­mış­dı­lar. Be­lə­lik­lə, Ba­bil As­su­ri­ya əley­hi­nə yö­nə­lən bey­nəl­xalq it­ti­faq və si­ya­si çə­kiş­mə­lər mər­kə­zi­nə çev­ril­miş­di.

Şa­maş-Şu­mu­ki­nin gör­dü­yü təd­bir­lər­dən xə­bər tu­tan Aş­şur­ba­ni­pal onu qəsb­kar elan edir və mü­ha­ri­bə­yə ha­zır­laş­ma­ğa baş­la­yır. As­su­ri­ya pad­şa­hı Ba­bi­lin əhə­miy­yə­ti­ni yax­şı ba­şa dü­şür­dü. Qə­dim ti­ca­rət və mə­də­niy­yət şə­hə­ri­nin ta­be­lik­dən çıx­ma­sı onun düş­mən öl­kə­lər olan Mi­sir və Ela­ma qar­şı mü­ba­ri­zə­də əl-qo­lu­nu bağ­la­ya bi­lər­di.

Aş­şur­ba­ni­pal bü­tün dip­lo­ma­tik təd­bir­lər­dən son­ra özü or­du­nun ba­şın­da Ba­bi­lə yü­rüş edir. As­su­ri­ya­lı­lar bu­nun­la da elam­lı­la­rın ba­bil­li­lər­lə bir­ləş­mə­si­nə ma­ne olur­lar. Şa­maş-Şu­mu­kin dö­yüş­də məğ­lub olur. As­su­ri­ya or­du­su Ba­bi­li mü­ha­si­rə­yə alır. Ba­bil­li­lə­rin və­ziy­yə­ti ümid­siz idi. On­la­ra kö­mə­yə tə­lə­sən Elam or­du­su da yol­da ikən məhv edil­miş­di.

E.ə.648-ci il­də üç il­lik mü­ha­si­rə­dən son­ra Ba­bil iş­ğal olu­nur. Şa­maş-Şu­mu­kin sa­ra­yın yan­dı­rıl­ma­sı­nı əmr edir və əsir düş­mə­mək üçün özü­nü odun içə­ri­si­nə atır. Üs­ya­nın ələ ke­çi­ril­miş di­gər rəh­bər­lə­ri Aş­şur­ba­ni­pa­lın əm­ri­lə edam olu­nur. Aş­şur­ba­ni­pal Ba­bi­lə xal­dey­li Kan­da­la­nı "pad­şah" tə­yin edir.

Bun­dan son­ra bir çox ba­bil­li­lər vi­ran edi­lən şə­hər­dən Ela­ma qa­çır. Aş­şu­ba­ni­pal hər­bi əmə­liy­yat­la­rı da­vam et­dir­mə­yin müm­kün­süz ol­du­ğu­nu gö­rə­rək, Yu­xa­rı Ela­mı ida­rə edən­lər ara­sın­da çə­kiş­mə­lə­ri qı­zış­dı­rır. O, özü­nə sərf et­mə­yən hökm­dar­la­rı ara­dan gö­tü­rə­rək, on­la­rın ye­ri­nə öz tə­rəf­dar­la­rı­nı qo­yur. Nə­ha­yət, Elam­la da­nı­şıq­lar apar­maq üçün sə­fir­lik ya­ra­dır.

As­su­ri­ya sə­fir­lə­ri Ela­ma ça­tan ki­mi qaç­qın­la­rın təh­vil ve­ril­mə­si­ni tə­ləb edir. Elam pad­şa­hı İn­da­bi­qas as­su­ri­ya­lı­lar­la da­nı­şıq­lar apar­sa da, on­la­rın şərt­lə­ri­nin ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nə ra­zı ol­mur. Tez­lik­lə İn­da­bi­qas öz or­du baş­çı­sı Um­mal­xal­deş tə­rə­fin­dən öl­dü­rü­lür. Um­mal­xal­deş tən­tə­nə­li su­rət­də özü­nü Elam pad­şa­hı elan edir. An­caq Um­mal­xal­deş Aş­şur­ba­ni­pa­lın eti­ma­dı­nı doğ­rult­ma­dı­ğı üçün tez­lik­lə taxt­dan sa­lı­nır. Elam­da da­xi­li si­ya­si və­ziy­yət ye­ni­dən kəs­kin­lə­şir.

As­su­ri­ya tə­rə­fin­dən Elam tax­tı­na Tam­ma­rit ad­lı bir şəxs gə­ti­ri­lir. Tam­ma­rit bir müd­dət As­su­ri­ya pad­şa­hı­nın əmr­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­ti­rir. Son­ra qəf­lə­tən Aş­şur­ba­ni­pa­la qar­şı çı­xır. Elam­da olan As­su­ri­ya hər­bi qar­ni­zo­nu məhv edi­lir. Bu ha­di­sə As­su­ri­ya və Elam ara­sın­da ye­ni­dən hər­bi əmə­liy­yat­la­rın baş­lan­ma­sı­na sə­bəb olur. Bu mü­ha­ri­bə­də Elam pad­şa­hı öl­dü­rü­lür.

E.ə.639-cu il­də Suz şə­hə­ri As­su­ri­ya or­du­su tə­rə­fin­dən tu­tu­lur. Şə­hər vəh­şi­cə­si­nə da­ğı­dı­lır. Elam­lı­lar tə­rə­fin­dən Ba­bil­dən əsr­lər bo­yu da­şın­mış müx­tə­lif qiy­mət­li əş­ya­lar ge­ri­yə-Ba­bi­lə qay­ta­rı­lır. Aş­şur­ba­ni­pal öz qə­lə­bə­si­ni pay­taxt Ni­ne­vi­ya­da bö­yük tən­tə­nə ilə qeyd edir. Onun min­di­yi ara­ba­ya at əvə­zi­nə məğ­lub edil­miş dörd hökm­dar qo­şu­lur. Aş­şur­ba­ni­pal öyü­nür­dü ki, pad­şah Ua­te­nin pal­ta­rı­nın so­yun­du­rul­ma­sı­nı əmr edib, son­ra onun boy­nu­na it ki­mi xal­ta ke­çirt­di­rib Ni­ne­vi­ya­nın mər­kə­zin­də "ta­be edil­miş xalq­lar mey­da­nı" ad­lan­dı­rı­lan Şərq dar­va­za­sı­nın qa­ba­ğın­da qə­fə­sə sal­dı­rıb.

La­kin Suz şə­hə­ri­nin As­su­ri­ya or­du­su tə­rə­fin­dən tu­tul­ma­sı hə­lə öl­kə­nin tam iş­ğa­lı de­mək de­yil­di. Mü­ha­ri­bə da­vam edir­di. As­su­ri­ya əley­hi­nə düş­mən qüv­və­lər Ba­bil pad­şa­hı Ha­du-Bel-Şu­mat ət­ra­fın­da bir­lə­şir. Fə­qət Aş­şur­ba­ni­pal qi­yam­çı hə­rə­ka­tı ya­tı­ra bi­lir. Ha­bu-Bel-Şu­mat özü­nü öl­dü­rür. Bü­tün bun­lar­dan son­ra Elam özü­nün si­ya­si müs­tə­qil­li­yi­ni iti­rə­rək, As­su­ri­ya pad­şah­lı­ğı­nın tər­ki­bi­nə qa­tı­lır.

Bun­dan son­ra Aş­şur­ba­ni­pa­lın nə­zər­lə­ri Urar­tu­ya və Şi­mal döv­lət­lə­ri­nə tə­rəf çev­ri­lir. Bu­ra­da onu də­mir və mis mə­dən­lə­ri, say­sız-he­sab­sız mal-qa­ra sü­rü­lə­ri və şi­ma­lı cə­nub­la, qər­bi isə şərq­lə bir­ləş­di­rən ti­ca­rət yol­la­rı cəlb edir­di. Van pad­şah­lı­ğı­na As­su­ri­ya kəş­fiy­yat­çı­la­rı və dip­lo­mat­la­rı gön­də­ril­miş­di. On­lar Urar­tu pad­şa­hı­nın və onun müt­tə­fiq­lə­ri­nin hər bir hə­rə­kə­ti­ni iz­lə­yir­di­lər.

As­su­ri­ya­lı bir dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də Urar­tu pad­şah­lı­ğı haq­qın­da be­lə xə­bər ve­rir­di: "An­di­ya və Za­ka­ri­ya öl­kə­si­nin sə­fir­lə­ri bu­ra­ya gə­lib­lər. On­lar bu öl­kə­nin sa­kin­lə­ri­nə bil­di­ri­bər ki, As­su­ri­ya pad­şa­hı Urar­tu əley­hi­nə mü­ha­ri­bə­yə ha­zır­la­şır. Məhz bu sə­bəb­lə on­lar Urar­tu­ya hər­bi it­ti­fa­qa gir­mə­yi töv­si­yə edir­lər." Da­ha son­ra gös­tə­ri­lir ki, hər­bi şu­ra­da or­du baş­çı­la­rın­dan bi­ri As­su­ri­ya pad­şa­hı­nı öl­dür­mə­yi be­lə tək­lif edib...

As­su­ri­ya və Urar­tu ara­sın­da­kı mü­ba­ri­zə yü­zil­lər bo­yu da­vam edib. An­caq bu mü­ba­ri­zə nə­ti­cə­siz qa­lıb. As­su­ri­ya­nın on­la­ra qar­şı qəsb­kar­lıq si­ya­sə­ti­nə, urar­tu­lu­la­rın məğ­lu­biy­yə­ti­nə, As­su­ri­ya dip­lo­ma­ti­ya­sı­nın gü­cü­nə bax­ma­ya­raq, Urar­tu döv­lə­ti öz müs­tə­qil­li­yi­ni sax­la­ma­ğa və özü­nün güc­lü düş­mə­nin­dən be­lə bir qə­dər çox ya­şa­ma­ğa na­il olub.

Aş­şur­ba­ni­pa­lın öm­rü­nün son il­lə­ri haq­qın­da mə­lu­mat çox az­dır. Onun haq­qın­da ya­zı­lan sal­na­mə­lər e.ə.636-cı il­də qur­ta­rır. Be­lə eh­ti­mal olu­nur ki, təq­ri­bən e.ə.636-cı il­də o, ya ha­ki­miy­yət­dən uzaq­laş­dı­rı­lıb, ya da özü ha­ki­miy­yət­dən im­ti­na edə­rək, öm­rü­nün son gün­lə­ri­ni Şi­ma­li Me­so­po­ta­mi­ya­nın Xar­ran şə­hə­rin­də ke­çi­rib.

Aş­şur­ba­ni­pa­lın ha­ki­miy­yət il­lə­rin­də As­su­ri­ya Ya­xın və Or­ta Şər­qin bir çox öl­kə­lə­ri­ni tut­maq­la, özü­nün qüd­rət­li və möh­tə­şəm döv­rü­nü ya­şa­yıb. As­su­ri­ya pad­şah­lı­ğı­nın əra­zi­si Urar­tu ilə sər­həd­lər­dən baş­la­ya­raq Nu­bi­ya­ya qə­dər, Kipr və Ki­li­ki­ya­dan tut­muş Ela­mın şərq sər­həd­lə­ri­nə qə­dər ge­niş tor­paq­la­rı əha­tə edib. As­su­ri­ya şə­hər­lə­ri­nin bö­yük­lü­yü, sa­ra­yın gö­zəl­li­yi, ti­ki­li­lə­rin möh­tə­şəm­li­yi nə vaxt­sa qə­dim Şərq öl­kə­lə­rin­də gör­dü­yü­müz­dən də mü­kəm­məl idi. As­su­ri­ya pad­şa­hı şə­hər­də ara­ba­da gə­zər­di. Ara­ba­la­ra at ye­ri­nə dörd əsir qo­şu­lar­du. Kü­çə­lə­rə məğ­lub edi­lən hökm­dar­la­rın sa­lın­dı­ğı qə­fəs­lər qo­yu­lar­dı.

Bu­nun­la be­lə, düş­mən it­ti­faq­la­rı­nın gü­nü-gün­dən ço­xal­ma­sı və on­lar­la mü­ba­ri­zə, fa­si­lə­siz mü­ha­ri­bə­lər As­su­ri­ya­nı zə­if­lə­dir­di. Şi­mal və şərq­dən müx­tə­lif xalq­la­rın bas­qın­la­rı üzün­dən As­su­ri­ya­nın və­ziy­yə­ti get­dik­cə ağır­la­şır­dı. As­su­ri­ya bu təz­yiq­lə­rə döz­mə­di. Şərq­lə bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər­də özü­nün rəh­bər ro­lu­nu itir­di. Tez­lik­lə ye­ni iş­ğal­çı­lar üçün qur­ba­na çev­ril­di.

Aş­şur­ba­ni­pal e.ə.633-cü il­də və­fat edib. Məhz elə bu za­man­dan eti­ba­rən As­su­ri­ya ta­ri­xi­nin ye­ni döv­rü baş­la­nır. Bu dövr As­su­ri­ya döv­lə­ti­nin da­ğıl­ma­sı­na doğ­ru ge­dən çə­kiş­mə­lər­lə sə­ciy­yə­vi­dir.

Aş­şur­ba­ni­pal ya­zı­la­rın­da özü­nü qay­ğı­keş hökm­dar, el­mə və in­cə­sə­nə­tə yi­yə­lən­miş müd­rik və ma­raq­lı bir adam ki­mi təq­dim edir. Fə­qət sal­na­mə­çi­lə­rin təs­diq et­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, o, heç vaxt hər­bi yü­rüş­lər­də şəx­sən iş­ti­rak et­mə­yib. Aş­şur­ba­ni­pal öz döv­rü üçün çox na­dir sa­yı­lan möv­hu­mat­çı­lı­ğı ilə də fərq­lə­nib.

Aş­şur­ba­ni­pal yax­şı təh­sil alıb. Onun əm­ri ilə Ni­ne­vi­ya­da­kı sa­ra­yın­da bö­yük bir ki­tab­xa­na ya­ra­dı­lıb. Bu­ra­da 20720 mi­xi ya­zı­lı löv­hə­cik­də elm və ədə­biy­ya­tın özü­nə­məx­sus en­sik­lo­pe­di­ya­sı top­la­nıb. Aş­şur­ba­ni­pal da­im ki­tab­xa­na­nın zən­gin­ləş­di­ril­mə­si­nə ça­lı­şıb, ki­tab­lar üçün möv­zu­la­rı be­lə özü se­çib. Ni­ne­vi­ya ki­tab­xa­na­sı 1840-cı il­lə­rin so­nu - 1850-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də ar­xeo­loq­lar O.Ley­yad və O.Ra­sam tə­rə­fin­dən aş­kar­la­nıb. On­la­rın, de­mək olar ki, ha­mı­sı ha­zır­da Lon­do­nun Bri­ta­ni­ya mu­ze­yin­də sax­la­nır. E.ə.612-ci il­də mi­di­ya­lı­lar Ni­ne­vi­ya­nı tu­tar­kən pad­şah sa­ra­yı şid­dət­li yan­ğın­dan məhv olub. Sa­ra­yın yu­xa­rı his­sə­si­nin uç­ma­sı nə­ti­cə­sin­də ki­tab­xa­na daş və di­gər in­şa­at zi­bil­lə­ri­nin al­tın­da qa­lıb. Ar­xeo­loq­lar bu­ra­da qa­zın­tı iş­lə­ri apa­rar­kən çox­lu gil löv­hə­cik­lər aş­ka­ra çı­xar­mış­dı­lar. Di­var­lar bo­yu dü­zül­müş rəf­lər yı­xıl­mış və şid­dət­li yan­ğın gil löv­hə­cik­lə­ri bi­şir­miş­di. Nə­ti­cə­də dün­ya­nın ilk ki­tab­xa­na­sı son­ra­kı da­ğın­tı­lar­dan qo­ru­nub. Bu ki­tab­xa­na Aş­şur­ba­ni­pa­lı dün­ya­da, hökm­dar­dan da­ha çox, ilk ki­tab­xa­na­nın ba­ni­si ki­mi şöh­rət­lən­di­rib.

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor